زهور مەشریقی

 

تونس – کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆژیا لەسەر نموونەیەکی ئابووری گەشە دەکەن و داهاتی ساڵانەی ڕیکلامیان لە ٢٠٠ ملیار دۆلار زیاترە، ئەلگۆریتمەکانیان بە پلەی یەکەم پشت بە "ئابووری سەرنج" دەبەستن، کە ژنان دەگۆڕێت بۆ تەنها کاڵای دیجیتاڵی و سەرچاوەیەکی بەردەوامی قازانجی دارایی.

مافەکانی مرۆڤ و زانیارییە تەکنیکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، ناوەڕۆک کە ژنان دەکاتە ئامانج، یان بەکارهێنانی وێنە و جەستەیان، ڕێژەی بەشداریکردن و بینەر بە ڕێژەی لە ٣٠٪ی زیاتر بەدەستدەهێنێت بە بەراورد بە ناوەڕۆکی ئاسایی، کە دەبێتە هۆی ئەوەی ئەلگۆریتمەکان بڵاوکردنەوە و بڵاوکراوەکاندا لە پێشینەدا دابنێن بۆ ئەوەی دڵنیابن کە بەکارهێنەران بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر پلاتفۆرمەکان دەمێننەوە.

ئەم بەکارهێنانە داراییە لە دوو ئاستدا دەردەکەوێت، یەکەمیان بەکارێنانی بازرگانی ڕاستەوخۆیە لە ڕێگەی بۆردوومانکردنی زانیارییە کەسییەکانی ژنان بە ڕیکلامی چڕ و پڕی بەکاربەر کە کەمتەرخەمییەکانیان بەکاردەهێنێت، دووەمیان لە قازانجکردندایە لە خودی توندوتیژی دیجیتاڵی، کە ئەلگۆریتمەکان کۆمەڵەی هەڵمەتەکانی چەواشەکاری و ڤیدیۆی هەراسانکردن و قسەی ڕقاوی کە چالاکوانان و ژنان دەکەنە ئامانج گەورە دەکەن، چونکە ئەمانە زۆرترین ناوەڕۆکن کە بینەران دروست دەکەن و دەوڵەمەندترین ناوەڕۆکن بە ڕێکلام، کە ئەمەش ئازارەکانی زیانبەرکەوتووان و مردنی کۆمەڵایەتیان دەگۆڕێت بۆ ژمارەی قازانج کە دەڕژێتە هەردوو پلاتفۆرمەکان و دروستکەرانی ناوەڕۆکی خراپ بەکارهێنەر.

لە تونس، ڤیدیۆی ژنان بۆ بەدەستهێنانی قازانج و دیدگا، بۆ هەراسانکردنی دیجیتاڵی ژنان دەقۆزرێتەوە، وایکردووە چالاکوانان هۆشداری بدەن لە مەترسییەکانی ئەم ڕاستیە کە ژنان دەکاتە کاڵا.

چۆن ئەلگۆریتم و پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان ژنان دەگۆڕن بۆ "کاڵا" و ئامرازێک بۆ قازانجی دارایی، چۆن ئەم لایەنگرییە تەکنەلۆژیایە لەگەڵ ئەو توندوتیژییەدا دەبڕێت کە دژی ئەنجام دەدرێت؟ نەجات عەرعاری، کۆمەڵناس و چالاکوانی مافی مرۆڤ بۆ ئاژانسەکەمان ڕوونیکردەوە، کە توندوتیژی دیجیتاڵی دژ بە ژنان لە تونس چیتر تەنها ڕەفتاری دوژمنکارانەی گۆشەگیر یان پراکتیکێکی مەجازی دابڕاو لە ڕاستی نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ دیاردەیەکی پێکهاتەیی کە بەهۆی سیستەمێکی ئاڵۆزی ئابووری و تەکنەلۆژیاوە سووتەمەنی پێدراوە کە لەسەر بنەمای "کاڵاکردنی" ژنان و گۆڕینی ئازارەکانیان بۆ ژمارە و قازانجی بازرگانی.

لە شیکردنەوەیەکی پێکهاتەیی ئەم قەیرانەدا، دیوەکەی تری کەشی ئەلیکترۆنی ئاشکرا کرد، کە بەرژەوەندییە داراییەکانی کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆژیا لەگەڵ هەڵمەتەکانی ناوزڕاندن کە ژنان و چالاکوانان دەکەنە ئامانج، یەکتر دەبڕن، ئەمەش کۆمەڵگە دەخاتە بەردەم دووڕیانێکی مرۆیی و یاسایی کە ڕێبازە نەریتییە باوەکان تێدەپەڕێنێت.

ئاساییکردنەوەی کۆمەڵایەتی توندوتیژی دیجیتاڵی
دەرکەوت کە شیکارییەکانی مافی مرۆڤ، هاوتەریب لەگەڵ ڕەوتە جیهانییەکان کە لە دانیشتنی ٦٨ی کۆمیسیۆنی دۆخی ژنان لە نیویۆرکدا پێشکەش کران، ئاماژە بەوە دەکەن، کە پلاتفۆرمی تۆڕی کۆمەڵایەتی و کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆژیا وەک کەشی بێلایەن کار ناکەن، بەڵکو ئەوان لایەنی وەبەرهێنانن کە لەلایەن "ئابووری سەرنج"ەوە بەڕێوەدەبرێن، لەم سیستەمە ئابوورییەدا، داتا و وێنە و ژیانی تایبەتی ژنان و ئەو وتارەی کە ئاراستەیان دەکرێت، دەبنە "کاڵا" کە بۆ گەیشتن بە بەرزترین ئاستی کارلێککردن و بینەربوون دەکڕدرێن و دەفرۆشرێن، بەو پێیەی ئەندازیاری ئەم ئەلگۆریتمانە و پەرەپێدانی کاڵاکانیان لە ڕووی مێژوویی و پراکتیکییەوە کەوتۆتە ژێر هەژموونی ڕوانگەیەکی تاک و پیاوسالاری، ئێستا دیزاینی تەکنیکی پلاتفۆرمەکان ڕاستەوخۆ خزمەت بە بڵاوبوونەوەی قسەی ڕقاوی و ژنکوژی دەکات، چونکە ئەمە ئەو ماددەیەیە کە زۆرترین توانای هەیە بۆ دروستکردنی کاردانەوە و ڕاکێشانی ڕیکلام و قازانج، ئەم کاڵاکردنە سیستماتیکە دەرگای بۆ گروپ و تۆڕە مەجازییە ڕێکخراوەکان کردووەتەوە کە میکانیزمە ئەلگۆریتمییەکان دەقۆزنەوە بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی دارایی ڕاستەوخۆی بە ئامانجکردنی ژنان، ئەوان وێنە و ڤیدیۆی زیانبەرکەویووان بەکاردەهێنن یان ناوەڕۆکی ناوزڕاندن لە دژی چالاکوانانی ژنان، بەرگریکارانی مافی مرۆڤ، ڕۆژنامەنووسان و پارێزەران هەڵدەبەستن، بۆ دڵنیابوون لە ڕیزبەندی ناوەڕۆکەکە لە بزوێنەری گەڕان و قازانج لەو بۆچوونانە بەدەستبهێنن، ئەم هاوپەیمانییە نەوتراوەی نێوان ئەلگۆریتمەکانی قازانج و گروپە توندوتیژەکان بووەتە هۆی ئاساییکردنەوەی مەترسیداری کۆمەڵایەتی توندوتیژی دیجیتاڵی، گۆڕینی پێشێلکردنی کەرامەتی ژنان بۆ "ناوەڕۆکی کاڵا" کە داهات بۆ پلاتفۆرمە نێودەوڵەتییەکان و قەوارە ناوخۆییەکان بەبێ هیچ ڕێگرییەکی ڕەوشتی و یاسایی بەدەستبهێنێت.

جەختی لەوە کردەوە، کە لە دیوەکەی تری ئەم بازاڕە دیجیتاڵییە، ژنان لە ڕاستیدا باجێکی قورس و ڕووخێنەر دەدەن، ڕووبەڕووی دیوارێکی بێدەنگی دەبنەوە کە لە ترسی بڕیاردانی کۆمەڵایەتی و قەیرانی متمانە بە میکانیزمەکانی پاراستنی یاسایی سەرچاوەی گرتووە.

کاتێک زیانبەرکەوتووێک بڕیار دەدات ئەم بێدەنگییە بشکێنێت و سکاڵا لە لایەنە ئەمنییە پەیوەندیدارەکان تۆمار بکات، ئەوا ڕووبەڕووی ئەو ئاڵۆزی و ڕێکارانە دەبێتەوە کە بەهۆی سروشتی تاوانە ئەلیکترۆنییەکانەوە سەپێنراون، تاوانباران لە ڕێگەی هەژماری خوازراو و وەرگیراوەوە پەنا بۆ هەراسانکردن و توندوتیژی دەبەن، هەر بە ئاگاداربوون لە ڕێکاری یاسایی بە خێرایی دەیسڕنەوە یان ناچالاکیان دەکەن، بەمەش بەڵگە دیجیتاڵییەکان دەسڕدرێنەوە.

پەناگەیەکی پارێزراو بۆ بێ سزا
ڕوونیکردەوە، لە نەبوونی ڕێککەوتنە سەروەرییەکان کە ڕێگە بە حکومەتی تونس بدات دەستڕاگەیشتنێکی ڕاستەوخۆ و دەستبەجێی بە داتای کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆژیا بگات بۆ دڵنیابوون لە ناسنامەی ڕاستەقینەی تاوانباران، زۆربەی کەیسەکان لە کۆتاییدا لە کارەکانیان دوورخراونەتەوە، بەم شێوەیەش پەناگەیەکی پارێزراو بۆ بێ سزایی بەردەوام دەبێت کە ئەلگۆریتمەکان بەردەوامن لە دووبارە بەکارهێنانەوەی ناوەڕۆک قازانجبەخشەکانیان.

لە بەرامبەر ئەم خولە خراپە، نەجات عەرعاری، چالاکوانی مافی مرۆڤە ڕەخنەی لە ڕێبازی فەرمی باو گرت و وەک کۆمەڵێک چارەسەر پێناسەی کرد کە تاوانە ئەلیکترۆنیەکان وەک حاڵەتی گۆشەگیر و فریاگوزاری مامەڵەی لەگەڵ دەکەن، بەبێ ئەوەی دەست بەو راستیە بگرێت کە سیستەمی تەکنەلۆژی، بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم سیستەمە لەسەر بنەمای بە کاڵاکردنی ژنان، جەختی لەسەر پێویستی گرتنەبەری ستراتیژییەکی نیشتمانی گشتگیر کردەوە کە سەرەتا و لە پێش هەموو شتێک لەسەر بنەمای یاسادانان شۆڕشێک کە پێداچوونەوە بە "یاسای ڕێوشوێنی تاوانکاری" و یاساکانی ڕێکخستنی تاوانەکانی سیستەمی زانیاری دەکات بۆ دڵنیابوون لە بەدواداچوونی خێرا و سنوور بەزاندنی هەژمارە خوازراوەکان و پاراستنی بەڵگە دیجیتاڵییەکان.

هاوکات داوای کرد بەرنامەکانی "خوێنەواری دیجیتاڵی" بخرێتە ناو سیستەمی پەروەردەوە بۆ بونیادنانی هۆشیاری خۆپارێزی لای گەنجان بەتایبەت کچان، کە لە بەکارهێنان دەیانپارێزێت و کولتوورێکی کۆمەڵایەتی دابمەزرێنێت کە کاڵاکردنی کەرامەتی ژنان لە بازاڕی تەکنەلۆژیادا ڕەتدەکاتەوە.

ڕوونیکردەوە کە هیچ "چارەسەرێکی لەپڕ" بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دیجیتاڵی و داڕشتنەوەی ئەلگۆریتمەکان نییە، جەختی لەسەر پێویستی کردەوەی نێودەوڵەتی جددی و سیستماتیکی بۆ سنووردارکردنی توندوتیژی و پاراستنی مافی ئازادی ڕادەربڕین بەبێ پێشێلکاری کردەوە.

پێی وایە تەکنەلۆژیا پێش ڕێوشوێنی یاسایی دێت، چونکە زۆرجار کۆمپانیاکان میکانیزمی یاسایی دادەڕێژن بۆ شاردنەوەی ناسنامەی ئەو کەسانەی کە بەرپرسیارن لەم توندوتیژییە، کە ئەمەش وا دەکات چارەسەرکردنی ئەو پرسە ببێتە بابەتێک کە پێویستی بە ئیرادەی سیاسیی نێودەوڵەتی ڕاستەقینە و هەوڵی هاوبەشی هەموو لایەنەکان هەبێت بۆ پاراستنی بەها و بنەماکانی کۆمەڵگە  کە ئێستا مەترسی هەڵوەشانەوەیان لەسەرە.

چالاکوانانی تونس جەخت لەسەر گرنگی هۆشیاری دیجیتاڵی و پەروەردە لەسەر هاوڵاتیبوونی دیجیتاڵی دەکەنەوە وەک پایەیەکی بنەڕەتی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵەنگاریانەی کە کەشی ئەلیکترۆنی دروستی دەکەن، هەروەها چارەسەرەکە تەنها لە لایەنی یاسایی یان تەکنیکی سنووردار نییە، بەڵکو پێویستی بە بونیادنانی هۆشیاری کۆمەڵایەتی و توانای جیاکردنەوەی ئازادی ڕادەربڕین و قسەی ڕقاوی یان توندوتیژی هەیە، لەگەڵ پێویستی بەهێزکردنی تاکەکان بە ئامرازەکانی ڕەخنەگرتن و شیکردنەوەی ناوەڕۆکی دیجیتاڵی، بۆ ئەوەی کەشی مەجازی ببێتە ئامرازێک بۆ بونیادنانەوە و پێکەوە ژیان لەبری مەیدانێک بۆ هاندان و هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵایەتی.