بەهاران لەهیب

 

ئەفغانستان-لە نێوان لاپەڕەکانی مێژووی هاوچەرخی ئێران و ئەفغانستاندا، شەڕ و چەوساندنەوە لەگەڵ دەنگی ئەو ژنانەدا یەکدەگرنەوە کە باری خۆڕاگرییان لە ئەستۆ گرتووە.

 

لەیلا ئەرشەد، چالاکوانی ئەفغانی وتی: من ژنێکم نەک تەنها لە پەرتووکەکانەوە، بەڵکو لە برینە قووڵەکانی خاکەکەمەوە مێژووم خوێندووەتەوە، چیرۆکی تایبەتی ئەو وێنەی ئازار و خۆڕاگری لە ئێران و ئەفغانستان دەکێشێت، چیرۆکێک کە بە ئەزموونە ژیاوەکان و شەڕ و ستەم و خۆڕاگری ژنان لە قاڵب دراوە، نیشان دەدات کە چۆن تەنانەت لە تاریکترین بارودۆخدا بوونەتە پایەی نەوتراوی بەرخۆدان.

 

ڕوونیکردەوە، کە ساڵی ١٩٧٩ خاڵی وەرچەرخانێکی لە مێژووی ناوچەکەدا بوو، چونکە چارەنووسی ئێران و ئەفغانستان بە شێوەیەکی کارەساتبار لەیەکتردا تێکەڵ بوون، لە ئێراندا شۆڕش بە بەڵێنی ئازادی و دادپەروەری دەستی پێکرد، بەڵام هەر زوو لادا و دەسەڵاتێکی ئایدیۆلۆژی بەرهەم هێنا کە دەستی بەسەر کۆمەڵگەدا توندتر کرد و خۆپشاندانەکانی سەرکوت کرد، لە لایەکی دیکەوە ئەفغانستان لەو سەردەمەدا گۆڕدرا بۆ گۆڕەپانێکی ململانێی نێودەوڵەتی، کە کودەتاکان و دواتر دەستێوەردانی سۆڤیەت بووە هۆی شەڕی بە وەکالەت لە نێوان زلهێزەکاندا، شەڕێک کە گەلی ئەفغانستان هیچ دەنگ و ڕۆڵێکی تێدا نەبوو.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، لە هەردوو وڵاتدا جیهان وەک ئەکتەرێکی سیاسی دەرکەوت نەک لایەنگرێکی مرۆیی، ئەفغانستانی کردە گۆڕەپانێکی تاقیکردنەوە بۆ شەڕی ساردو ئێرانی کردە گۆڕەپانێک بۆ پێکدادانی ئایدیۆلۆژی، لە هەردوو حاڵەتەکەدا ئەوە مرۆڤە ئاساییەکان بوون کە بە گیانیان باجی سیاسەتی جیهانییان داوە.

 

لەیلا ئەرشەد وتی: ساڵانی شەستەکان شایەتی شەڕ و ئاوارەبوون و وێرانکاری بوون لە ئەفغانستان و ١٠ ساڵ لە چەسپاندنی دەسەڵاتێک کە دەنگەکانی خۆپیشاندان وەک هەڕەشەیەک سەیر دەکرد، لەسێدارەدان و زیندانیکردن و سەرکوتکردن لە ئێران هاوکات بوو لەگەڵ تەقینەوە و کوشتن و ئاوارەبوونی ملیۆنان ئەفغانی.

 

”قۆناغێکی نوێی توندوتیژی”

ئاماژەی بەوەشکردووە، دوای کشانەوەی سۆڤیەت، ئەفغانستان هاتە قۆناغێکی نوێی توندوتیژی، چونکە ئەو گروپانەی لەژێر ئاڵای جیهادی شارەکاندا دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا گرت، وڵاتەکەیان گۆڕی بۆ گۆڕەپانی شەڕی ناوخۆ، لە ئێران ئەو هێزانەی خۆیان بە پاسەوانی شۆڕش دانا، بازنەی دەسەڵاتیان سەرکوت و بەرتەسک کردەوە، لە هەردوو وڵاتدا ئایین بوو بە ئامرازی دەسەڵات، جیهادییەکان و تاڵیبانەکان لە ئەفغانستان و حکومەتی تیۆکراتیک لە ئێران کە هەریەکەیان لێکدانەوەیەکی تایبەت بە ئایینیان هەبوو، سنوورێکی بەرفراوانیان بەسەر کۆمەڵگەدا سەپاند و ژنانیان بە تایبەتی کردە ئامانج.

 

لەناو شەڕ و توندڕەویدا، جەختی لە داگیرکردنی ژنانی ئەفغانی لە سەرەتاییترین مافەکانیان کردەوە، پەروەردە و کار و تەنانەت ئامادەیی کۆمەڵایەتیش بە تاوان هەژمار دەکرا، هەروەها لە ئێرانیش ژنان ڕووبەڕووی ئەو یاسایانە بوونەتەوە کە جەستە و جلوبەرگ و ژیانیان لە ژێر چاودێری بەردەوامدا دادەنێت.

 

لەیلا ئەرشەد وتی: جیهان چەندین جار باسی مافەکانی ژنانی ئەفغانی و ئێران کردووە، بەڵام لە ڕاستیدا پێی باشتر بووە مامەڵە لەگەڵ حکومەت و گروپە سەرکوتکەرەکان بکات، زۆرجار پشتیوانی لە لێدوانەکاندا سنووردار بووە، لە کاتێکدا ئازاری ڕاستەقینەی ژنان پشتگوێ خراوە، هێزی شەڕکەر و شۆڕشگێڕ لە هەردوو وڵات هەمیشە ڕووبەڕووی یەک چارەنووس بوونەتەوە، زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان، لەسێدارەدان و بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ.

 

وتیشی: لە ئەفغانستان بزووتنەوەی تاڵیبان بەرهەمی ساڵانێکی بێباکی جیهان بوو بەرامبەر بە دادپەروەری و ئیرادەی گەل خۆڕاگری.

 

میدیای جیهانی ناوبەناو تیشکی خستۆتە سەر ئەم کردەوە خۆڕاگریانە، بەڵام تێبینی ئەوە دەکات کە سیاسەتی جیهانی بە بەرژەوەندی خۆپەرستی ماوەتەوە، کە ئازارەکانی گەلان بووەتە هەواڵ نەک پابەندبوون، بیست ساڵ بوونی سەربازیی ڕۆژئاوا لە ئەفغانستان بە بەڵێنی دیموکراتی دەستی پێکرد و بە گەڕانەوەی تاڵیبان کۆتایی هات، ئەم دەرئەنجامە لە ئەنجامی پشتگوێخستنی خەڵک و بەتایبەت ژنان و دانانی متمانە بە دامەزراوە گەندەڵەکان بوو، بە هەمان شێوە لە ئێرانیشدا دەیان ساڵ سەرکوت نەیتوانی تامەزرۆیی ئازادی بێدەنگ بکات، هەموو خۆپیشاندانێک سەرکوت دەکرا، بەڵام یادەوەرییەکەی لە هۆشیاری بەکۆمەڵدا چەسپاوە و بوو بە ئەزموونێکی هاوبەش.

 

مرۆڤ بە تێڕوانین بۆ مێژووی هەردوو وڵات دەبینێت کە گەلەکەیان زیانلێکەوتووی جوگرافیا بووە، هەروەها زیانلێکەوتووان ئەو ڕاستییە کە خاکەکەیان گرنگییەکی سەرەکیی هەبووە بۆ زلهێزەکانی دەسەڵاتدار، لە کاتێکدا ژیانیان گرنگ نەبوو، ژنان زیاتر لەوانی تر ئەم بارگرانییەیان لە ئەستۆ گرت، بەبێ ئەوەی هیچ قسەیەکیان هەبێت لە بڕیاردان، کەچی هەمان ئەم ژنانە بوونە پایەی خۆڕاگری و ئاڵەنگاری گێڕانەوەی فەرمی دەسەڵاتیان کرد.

 

مرۆڤ دەبینێت کە خەبات هەمیشە چەک هەڵگرتن نەبووە، هەندێک جار، مانەوە، نووسین، لێکۆڵینەوە و پاراستنی مرۆڤایەتی شێوازەکانی خەبات بوون، ئەگەر جیهان بەڕاستی باوەڕی بە دادپەروەری هەبووایە، ئەوا لەگەڵ خەڵکدا دەوەستێت نەک حکومەتەکان، بەڵام مێژووی ئەفغانستان و ئێران دەرکەوتووە کە زۆرجار بەرژەوەندی سیاسی بەسەر بەها مرۆییەکاندا زاڵ بووە.

 

لەیلا ئەرشەد، چالاکوانی ئەفغانی وتی: هێشتا باوەڕم وایە کە داهاتوو لە ناخی ئەم ئازارەوە بونیاد دەنرێت، هەروەها ژنانی ئازاردراو ئەزموونێکیان بەدەست هێناوە کە نەوەکانی داهاتوو زیاتر هۆشیار دەکەنەوە، من مێژووی ئێران و ئەفغانستان وەک دوو گێڕانەوەی جیاواز نابینم، بەڵکو وەک دوو چیرۆکی تێکەڵاو دەبینم، چیرۆکی ئەو گەلانەی کە لەژێر فشاری جیهان و حکومەتەکاندا بریندار بوون، بەڵام ژنەکانیان بە چەقبەستوویی ڕاوەستاون و بەردەوامن لە ڕاوەستان.