ناوەندی هەواڵ

 

ناڕەزایەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لە ٢٨ی کانوونی یەکەم لە تاران سەریهەڵدا و لە چەندین شاریشدا بلاوبووەوە و تا ئەمڕۆش بەردەوام بوو، بووە یەکێک لە بەربڵاوترین خۆپیشاندانەکانی دژی حکومەت.

 

لە زۆربەی شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلوچستان خەڵک ڕژانە سەر شەقامەکان و داوای کۆتایی هێنانیان بە سەرکوتکردنیان دەکرد، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە ڕژێمی ئێران لەم خۆپیشاندانانەدا ماددەی کیمیایی لە دژی خۆپیشاندەران بەکارهێناوە و لە ئەنجامدا هەزاران کەس گیانیان لەدەستداوە و دەیان هەزار کەسیش بە ژن و منداڵەوە دەستگیرکراون، چالاکوانان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، هاوشانی تۆڕی بەڵگەنامەی مافی مرۆڤی بەلوچستان، کەناڵی "هەڵمەتی چالاکوانانی بەلوچستان" و کەناڵی "حال وش" کە ڕووماڵی ڕووداوەکانی سیستان و بەلوچستان دەکات، وتیان: ژنان و منداڵان لەنێو ئەو کەسانەدان کە لە ناڕەزایەتییەکاندا دەستگیرکراون و کوژراون، ئێستا لە چوارەمین هەفتەی خۆیاندان، هەروەها دەسەڵاتداران هەوڵی توندوتیژانە ئەم نەوەیە سیاسییە هۆشیار و چالاکە دەدەن، ئەم ئامادەبوونە بێ وێنەیەی ژنان و گەنجان لە ناڕەزایەتییەکاندا هاوشێوەی شۆڕ&ەکانی پێشووە، ئاستێکی بەرزی هۆشیاری سیاسی و خواستی گۆڕانکاری بنەڕەتی لە نێو خەڵکدا نیشان دەدات.

 

”بەکارهێنانی گازی کیمیایی دژی خۆپیشاندەران”

کورتە گرتەیەکی ڤیدیۆیی دیمەنێکی تاریکی نیشان دەدات کە توندوتیژییە بێ کۆنترۆڵەکانی ڕژێمی ئێران نیشان دەدات، لە گرتە ڤیدیۆییەکاندا دەردەکەوێت کە هێزەکانی ئاسایش دەمامکی غازیان بەستووە، ڕاپۆرتە مەیدانییەکان و گێڕانەوەی شایەتحاڵەکان ئاماژە بە ئەگەری ئەوە دەکەن کە ئەو هێزانە ماددە کیمیاییە قەدەغەکراوەکانیان لە دژی خۆپیشاندەرانی ئاشتیخوازانە لە هەندێک ناوچەی ئێران بەکارهێنابێت.

 

هاوڵاتییەک کە بەهۆی گازی فرمێسکڕێژەوە لەلایەن هێزەکانی ئاسایشەوە لە خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەدا تەقەی لێکرابوو، وتی: دوای زیاتر لە هەفتەیەک، هێشتا بەدەست نیشانە جەستەییە توندەکانیەوە دەناڵێنم، لەوانە بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن، لێدانی خێرای دڵ، ئازاری گەدە، سەرئێشە و سەرگێژخواردن، پزیشکەکەی دووپاتی کردەوە، کە ژمارەیەکی زۆر لە نەخۆشەکان سەردانی ناوەندە پزیشکییەکانیان کردووە کە نیشانەی هاوشێوەیان هەیە، هەروەها ڕەنگە ئەم حاڵەتە بەهۆی بەکارهێنانی ماددە کیمیاییەکانەوە بێت کە بە "غازی فرمێسکڕێژ" ناسراون، کە بە توندی کارە ئاساییەکانی جەستە تێکدەدەن.

 

پێشتریش هۆشداری درابوو کە ڕژێمی ئێران بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە ئاشتیخوازانە، ڕەنگە پەنا بۆ سوود وەرگرتن لە ماددە کیمیاییەکان یان ژەهراویەکان وەربگرێت، بە پشتبەستن بە ڕاپۆرتە باوەڕپێکراوەکان، ئاماژەکان بۆ بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دژی خەڵکی مەدەنی هەیە، کە ئەگەر پشتڕاست بکرێتەوە، پێشێلکردنی ئاشکرای مافەکانی مرۆڤ و تاوانێکی دژ بە مرۆڤایەتی پێکدەهێنێت.

 

بەداخەوە کۆماری ئیسلامی ئێران واژۆکەری ڕێککەوتننامەی چەکی کیمیاییە، هەر جۆرە بەکارهێنانی ئەم جۆرە ماددە قەدەغەکراوانە، جگە لە دەرئەنجامە یاسایی و سیاسییە دوور مەوداکانی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، ڕەنگدانەوەی قووڵی قەیرانی ڕەوشتی و پێشێلکارییە بەرچاوەکانی ڕژێمە بۆ مافەکانی مرۆڤە.

 

نوێژی هەینی لە ئێراندا ڕێوڕەسمێکی فەرمی ئایینییە، بەڵام لە پارێزگای سیستان و بەلووچستان گۆڕاون بۆ سەکۆی ناڕەزایەتی و کۆکردنەوەی سیاسی، خۆپیشاندەران کە دوای وتارەکان لە گۆڕەپانە گشتییەکان کۆدەبنەوە، ئەم ڕێوڕەسمە ئایینییەیان کردووە بە قۆناغێک بۆ خۆپیشاندانی سیاسی و وتنەوەی دروشمی دژ بە سیستەمی سیاسی و دەسەڵاتی سەرکردەی مەزن، داوای دیموکراتی و یەکسانی دەکەن، شرۆڤەکارانی سیاسی ئەمە وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوە دەزانن کە ناڕەزایەتییەکان لە پرسە ئابوورییەکانەوە گۆڕاوە بۆ داخوازییە سیاسی و ستراکتورییە بەرفراوانەکان.

 

دروشمەکان و بەشداری چالاکوانانەی خەڵک لە سیستان و بەلووچستان ئەوە دەردەخەن کە کۆمەڵگەی شارەکە وەک زۆر کەسی دیکە گەیشتووەتە ئاستێکی بەرزتر لە هۆشیاری سیاسی، خەڵک چیتر تەنها ناڕەزایەتی دەنابڕن بەرامبەر بە هەژاری و کێشە ئابوورییەکان، ئێستا داواکاری ڕوون بۆ پێکهاتەیەکی سیاسی نوێ و کۆتاییهێنان بە هەڵاواردن و ئازادییە مەدەنییەکان و کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی تاکڕەوانە دەکەن، هەروەها داواکارییەکان کە بەهۆی ناڕەزایەتییەکانی پێشوو و بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی لەمێژینەدا لە قاڵب دراون.

 

یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەم شۆڕشە لە سیستان و بەلوچستان، وتنەوەی دروشمی ناڕازییان بوو لەدژی دەسەڵات و سەرکردەی مەزن و تەنانەت ڕژێمی پەهلەوی، وەک "نا بۆ پاشایەتی، نا بۆ سەرکردەی مەزن، دیموکراتی و یەکسانی"، "سەروەری و سەربەخۆیی تاوانێکی سەد ساڵە"، "مەرگ بۆ ستەمکار، چ پاشا چ سەرکردە"، "مەرگ بۆ دیکتاتۆر"، "مەرگ بۆ خامنەیی" و ئەوانی تر، ئەم دروشمانە ئاماژەن بۆ هۆشیاری سیاسی خەڵک و دوورکەوتنەوەیان لە داواکارییە ئابوورییەکان.

 

”بەردەوامی سەرکوتکردن و سنووردارکردنی پەیوەندییەکان”

پچڕانی بەربڵاوی ئینتەرنێت و سنووردارکردنی دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان، هەوڵەکانی دەسەڵاتداران بۆ شاردنەوەی قەبارەی سەرکوتکردنەکە و بڵاوبوونەوەی بۆ ناوچەکانی دیکە نیشان دەدات، سەرەڕای ئەم سنووردارکردنانە، وێنە و ڤیدیۆی بریندار و کوژراوی خۆپیشاندەرانی بەلوچستان لە تۆڕی کۆمەڵایەتی و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سەربەخۆدا بڵاوبوونەتەوە، ئەم تێکچوونانە لەگەڵ زیادبوونی فشارە ئابوورییەکان، دۆخی مرۆیی سیستان و بەلوچستانی خراپتر کردووە.

 

لە کاتێکدا کە ڕاپۆرتە فەرمی و سەربەخۆکان سەبارەت بە ژمارەی وردی کوژراو و دەستبەسەر لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی سیستان و بەلوچستان بە تەواوی بڵاو نەکراونەتەوە، سەرچاوەکانی مافی مرۆڤ و میدیا جیهانیەکان وێنەیەکی ڕوونتر لە ڕۆڵی ئەو پارێزگایە لە شۆڕشی سەرتاسەری لە ئێراندا دەخەنە ڕوو.

 

چالاکوانانی سیاسی و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕاپۆرتیان دا کە دانیشتووانی ئەو پارێزگایە بە تایبەتی لە شارەکانی وەک زاهیدان و ئێرانشار بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بە سەرکوتی بەربڵاو و تێکچوونی بارودۆخی ئابووری و سیاسی ڕژاونەتە سەر شەقامەکان و خوازیاری گۆڕانکاری بنەڕەتی لە ڕژێم بوون، ئامارە نیشتمانییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە ژمارەی بریندار و کوژراو و دەستگیرکراوەکانی ناڕەزایەتییەکان پێنج هەزار کەسی تێپەڕاندووە، هەرچەندە ئامارە وردەکان بە فەرمی بڵاونەکراونەتەوە.

 

پێویستە بوترێ، هەرچەندە داتای ورد، وەک ئەو ئامارانەی لە هەندێک لە شۆڕشەکانی پێشوودا بڵاوکراونەتەوە، لە سەرچاوە نێودەوڵەتییەکاندا باس نەکراون، بەڵام مێژووی بەشداری بەرچاوی پارێزگای سیستان و بەلوچستان لە ناڕەزایەتییەکاندا ئاماژەیە بۆ بەشداری چالاکانەی لە شەپۆلەکانی پێشووی خۆپیشاندانەکاندا و پێکدادان و سەرکوتکردن لەوێ بەردەوامە.

 

لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە بەهۆی پچڕانی بەربڵاوی ئینتەرنێت و بێتوانایی ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆ بۆ دەستگەیشتن بە زانیاری و سەرکوتکردنی توند، ئاماری ورد و وردی ناوخۆیی ”وەک ژمارەی کوژراوان یان دەستگیرکردنەکان تەنها لە سیستان و بەلوچستان” تا ئێستا لە سەرچاوە فەرمییەکاندا بڵاونەکراونەتەوە، ڕەنگە ڕاپۆرتەکانی ئێستا دوای لێکۆڵینەوەی زیاتر نوێ بکرێنەوە، بۆیە ئەو ڕاپۆرتەی سەرەوە تێکەڵەیەک لە زانیاری جێی متمانە و شیکارییە بۆ دۆخی گشتی ناڕەزایەتییەکان تا بەرواری ئامادەکردنی.