پرشنگ دولتیاری

 

ناوەندی هەواڵ-زمانی سەربازی لە گێڕانەوەی فەرمی شەڕدا زۆرجار سێبەری ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی دادەنێت، لە پشت زاراوەی وەک "هاوسەنگی هێز" و "هاوکێشە جیۆپۆلیتیکییەکان" ئازاری ئەو منداڵانە هەیە کە خۆیان لە دڵی توندوتیژیدا دەبیننەوە کە لە دەرەوەی تێگەیشتنیان، بۆ ئەوان شەڕ شیکارییەکی ستراتیژی نییە، بەڵکو ترس و ئاوارەبوون و خەسارێکە کە منداڵییان دەدزێت و پەڵەیەکی بەردەوام لەسەر ژیانیان بەجێدەهێڵێت.

 

لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت لە کوردستاندا ئەم سیناریۆیە لە کاتی هەڵمەتی ئەنفال لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە شێوەیەکی زیندوو دووبارە بووەوە، گوندەکان وێران بوون، خێزانەکان پەرش و بڵاو بوون و هەزاران منداڵ دایک و باوکیان لەدەستدا یان ناچار بوون ئاوارەببن، لەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵەکاندا، کاریگەرییەکانی ئەو ئەزموونە لە یادەوەرییە بەکۆمەڵەکاندا بە چەسپاوی مانەوە و برینی قووڵی دەروونی و کۆمەڵایەتی لەسەر تەواوی نەوەیەک بەجێهێشت.

 

دوای چەند دەیەیەک ئەزموونێکی هاوشێوە لە ڕۆژئاوای کوردستان دووبارە بووەوە، لە کاتی شەڕی داعشدا، زۆرێک لە شار و گوندەکان گۆڕدران بۆ بەرەکانی شەڕ و منداڵان ناچار بوون تەمەنی منداڵییان لە نێو دەنگی تەقینەوە و ماڵوێرانیدا بەسەر بەرن، لە شاری کۆبانێ، زۆرێک لە خێزانەکان ناچاربوون بۆ گیانی خۆیان کۆچبکەن، منداڵانیش بۆ ماوەی چەند مانگێک یان تەنانەت ساڵانێک لە کامپەکانی پەنابەراندا دەژیان، لەم جۆرە بارودۆخانەدا، پەناگە، ئاوارەبوون و دڵەڕاوکێ جێگەی خوێندنگە و یاریکردنیانی گرتەوە، کە دوو توخمەی سروشتییەکانی منداڵی.

 

بەڵام ئازاری منداڵان لە شەڕەکاندا تەنها لە کوردستاندا سنووردار نییە، لە سووریا زیاتر لە ١٠ ساڵ شەڕی ناوخۆ نەوەیەکی بەجێهێشتووە، کە زۆربەیان تەمەنی منداڵی ئاسایییان بەسەر نەبردووە، لە شارەکانی وەک حەلەب و حومس هەزاران خوێندنگە وێران بوون و ملیۆنان منداڵ لە خوێندن بێبەش بوون، زۆرێکیان ناچار بوون لە بارودۆخێکی سەختدا کار بکەن یان لەگەڵ خێزانەکانیان کۆچ بکەن بۆ وڵاتانی دراوسێ.

 

لە عێراق، دوای چەندین ساڵ لە شەڕ و گەمارۆ و نائارامی مەدەنی، نەوەیەکی زۆر لە منداڵان بەر دەرئەنجامە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی شەڕ کەوتوون، دوای شەڕی داعش، شارەکانی وەک موسڵ و ناوچە وێرانەکانی وەک شنگال ڕووبەڕووی وێرانکاری بەرفراوانی ژێرخانی بوونەوە، لە ژێر ئەم هەلومەرجەدا منداڵان لەو خێزانانەدا گەورە بوون کە بەدەست هەژاری و بێکاری و کەمی خزمەتگوزاریی پەروەردە و تەندروستییەوە دەناڵێنن.

 

نموونەیەکی دیکە لە یەمەن دەبینرێت، کە ساڵانێک شەڕی ناوخۆ یەکێک لە قووڵترین قەیرانە مرۆییەکانی جیهانی دروستکردووە، ملیۆنان منداڵی یەمەن بەدەست بەدخۆراکی و دەستڕاگەیشتن بە چاودێری تەندروستی و داخستنی بەرفراوانی خوێندنگەکانەوە دەناڵێنن، لە زۆر شوێنی وڵاتدا تەنانەت دەستڕاگەیشتن بە خۆراک و ئاوی پاکیش مسۆگەر نییە و منداڵان لە بارودۆخێکدا گەورە دەبن کە سەرەتاییترین مافە مرۆییەکانیان لە مەترسیدایە.

 

لە غەززەشدا دووبارەبوونەوەی شەڕەکان بووەتە هۆی ئەوەی کە نەوەکانی منداڵان لە دۆخێکی نائەمنی بەردەوامدا گەورە بن، زۆر کەس چەندین جار شاهیدی بۆردوومانی ماڵەکانیان و وێرانبوونی خوێندنگەکانیان و کوژرانی ئەندامانی خێزانەکانیان بوون، توێژینەوە دەروونییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە بەرکەوتنی بەردەوام بە توندوتیژی دەتوانێت ببێتە هۆی زەبر و زەنگی دەروونی قووڵ و دڵەڕاوکێی درێژخایەن و هەستکردن بە بێهیوایی لە منداڵاندا.

 

ئەفغانستان نموونەیەکی توندی تێکەڵبوونی شەڕ و سیاسەت و کاریگەرییە قووڵەکانیان لەسەر ژیانی منداڵانە، دوای دەیان ساڵ لە ململانێ و گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ دەسەڵات لە ساڵی ٢٠١١، ملیۆنان منداڵ ڕووبەڕووی قەیرانی پەروەردەیی سەخت بوونەتەوە، زۆرێک لە خوێندنگەکان داخران یان پێویستیەکانیان تێکچوو، بەڵام کاردانەوەترین بڕیار قەدەغەکردنی خوێندنی ناوەندی و زانکۆی ژنانی گەنج بوو، بەمەش ملیۆنان کەس مافی بنەڕەتییان بۆ داهاتوویەکی باشتر لێ داگیر کرا، بەم شێوەیە تەواوی نەوەیەک لە ژێر سیستەمێکی پەروەردەیی سنووردار و جیاکاریدا گەورە دەبێت، ئاشکرای دەکات کە شەڕ نەک هەر ئێستا لەناو دەبات بەڵکو هەڕەشە لە داهاتووی منداڵان دەکات لە ڕێگەی سیاسەتی ئایدیۆلۆژییەوە کە دەرفەتەکانیان بەرتەسک دەکاتەوە.

 

لە ڕووی مێژووییەوە پەروەردە لە یەکەمین زیانبەرکەوتووەکانی شەڕ بووە، خوێندنگەکان داخراون، مامۆستایان ئاوارەن، ژێرخانیش لەناو دەچێت.، ئەزموونەکان لە سووریا لە دوای ساڵی ٢٠١١ و لەم دواییانەدا لە ئەفغانستان دەریدەخەن کە لەدەستدانی خوێندن قەیرانێکی زوو تێپەڕ نییە، بەڵکو بۆشایییەکی قووڵ لە گەشەپێدانی مرۆیی بەجێدەهێڵێت، ئەو منداڵانەی ساڵانێکە لە خوێندن بێبەشن، ڕووبەڕووی داهاتوویەکی ئابووری و کۆمەڵایەتی سەختتر دەبنەوە، ئەمەش وا دەکات شەڕ ببێتە هێرشی ڕاستەوخۆ بۆ سەر سەرمایەی مرۆیی کۆمەڵگەیەک.

 

لە هەمان کاتدا، شەڕەکان دەبێتە هۆی داڕمانی ئابوورییە ناوخۆییەکان، کاتێک بازاڕەکان دادەخرێن و هەلی کار نامێنن، خێزانەکان ڕووبەڕووی فشاری ئابووری توند دەبنەوە بۆ ئەوەی بژین، لەم جۆرە هەلومەرجەدا زۆرێک لە منداڵان ناچار دەبن کار بکەن، ئەمەش بە ڕوونی لە ئەفغانستان و سووریا و یەمەن دەرکەوتووە کە منداڵان لەبری ئەوەی بچنە خوێندنگە پەنا بۆ بازاڕی کاری نافەرمی یان تەنانەت تۆڕەکانی بازرگانیکردن و بەکارهێنانی مرۆڤ دەبەن.

 

شەڕەکان سووڕێکی هەژاری و بێبەشی بەردەوام دەکەن، ئەو منداڵانەی لە خوێندن و چاودێری تەندروستی و ئاسایش بێبەشن، لەناو تۆڕێکی سنووردارکردندا گیریان خواردووە کە دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان قووڵتر دەکەنەوە و ڕێگری لە گەشەسەندنی کۆمەڵگە دەکەن، لە نێوان گرژییە سەربازییەکانی ئێستادا، منداڵان ڕاستیەکی ڕۆژانەی دڵەڕاوکێ و ناسەقامگیری دەژین، ئەوانەی کە دەبێ لە ژینگەیەکی پارێزراوی خێزان و خوێندنگەدا گەورە بن، ئێستا خۆیان دەبیننەوە کە لەگەڵ پرسیارەکانی دەرەوەی ساڵەکانیاندا دەجەنگن سەبارەت بە واتای شەڕ و نەبوونی ئاسایش و داهاتوو چییان.

 

ئەزمونی شەڕ ئەوەمان بۆ دەردەخات کە پرسی منداڵان تەنها پرسێکی مرۆیی نییە، بەڵکو پرسێکی مێژوویی و سیاسییە کە داهاتووی کۆمەڵگەکان لە قاڵب دەدات، کاتێک نەوەیەک لە ژینگەیەکدا گەورە دەبێت کە توندوتیژی و هەژاری و جیاکاری زاڵە، کاریگەرییەکانی لە ڕێگەی پەیکەری کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە بۆ دەیان ساڵ دەنگ دەدەنەوە، هەر شیکردنەوەیەک کە دۆخی نالەباری ژن و منداڵ پشتگوێ بخات، نیوەی ڕاستی شەڕ لەدەست دەدات، چونکە دەرئەنجامەکانی تەنها بە دەستکەوتی سەربازی ناپێورێت، بەڵکو بە چارەنووسی ئەو کەسانە دەپێورێت کە بارگرانی مانەوەیان لە ئەستۆ دەگرن و داهاتووی کۆمەڵگە لە قاڵب دەدەن.

 

لە کۆتاییدا مێژوو دەیسەلمێنێت کە داهاتووی گەلان لە بەرەکانی شەڕدا یەکلایی نابێتەوە، بەڵکو لەسەر چارەنووسی نەوەکانە کە لە سایەی ململانێدا گەورە دەبن، ئەگەر ئەم نەوەیە بە بارگرانی برین و بێبەشی سەرهەڵبدات، ئاشتی بەس نابێت بۆ بونیادنانی داهاتوویەکی دادپەروەر، بەڵام ئەگەر منداڵان سەرەڕای قەیرانەکان پارێزراو بن، خۆیان دەبنە هەوێنی ئاوەدانکردنەوە و ئاشتەوایی و هیوا.