شەهلا محەمەدی

 

ناوەندی هەواڵ-لە کۆتایی مانگی کانوونی دووەمدا شەپۆلێکی نوێی ناڕەزایەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران سەریهەڵدا، بەڵام لەگەڵ سەرکوتی بەربڵاو و دڕندانە بەرەوڕوو بووەوە، هاوکات خێرایی دەستگیرکردنەکان بەشێوەیەکی بەرچاو زیادیکردووە، هەندێک لە خەمڵاندنەکان باس لەوە دەکەن کە هەزاران کەس دەستبەسەرکراون، بەڵام میدیا فەرمییەکانی کۆماری ئیسلامی هیچ زانیارییەکی دروست و ڕوون لەو بارەیەوە نەخستووەتەڕوو.

 

ئەوەی لە میدیای دەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا دەردەکەوێت، سنووردارە بە پەخشکردنی دانپێدانانی زۆرەملێ و دەرکردنی سزای لەسێدارەدان لە دژی خۆپیشاندەران سزاکان کە لە کەشێکی نهێنی و ناڕوونیدا سەپێنراون.

 

لەو چوارچێوەیەدا، نیرە ئەنسار، چالاکوانی مافی مرۆڤ ڕوونیکردەوە، کە ئەم بانگەشەیەی لە ناڕازییان لەگەڵ پێوەرە یاساییەکاندا ناگونجێت، جا بە یاساکانی ناوخۆی کۆماری ئیسلامی یان یاسا نێودەوڵەتییەکان بێت.

 

پێیوایە کە مەترسی ئەم ڕێبازە لە کاردانەوەکانیدایە لەسەر بڕیارە نێودەوڵەتییەکان و کاردانەوە جیهانییەکان، چونکە دەتوانێت دەرگای ڕێکاری یاسایی نێودەوڵەتی لە دژی دەسەڵاتدارانی ئێران بکاتەوە لە بەرامبەر بەرپرسیارێتییان لە پێشێلکارییە قورسەکانی مافی مرۆڤ.

 

مەرجی ئەو خۆپیشاندەرانە چییە کە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دەستبەسەر کراون؟ ئەوەی لە میدیاکاندا دەیبینین تا چەند ڕەنگدانەوەی ڕاستیە؟، وەک داکۆکیکارێکی مافی مرۆڤ، چۆن ئەم دۆخە هەڵدەسەنگێنیت؟

لە دۆخی ئێستای یاسای تاوانە نێودەوڵەتییەکاندا، سەلماندنی "تاوانێک دژی مرۆڤایەتی" پێویستی بە چوارچێوەیەکی یاسایی هەیە بۆ ئەو هەڵسوکەوتە تاوانکارییە، واتە هێرشێکی بەربڵاو و سیستماتیکی دژ بە دانیشتووانی مەدەنی، ئەم تایبەتمەندییە "بەربڵاو و سیستماتیکییە" لە دۆسیەی بلاشكيج لەبەردەم دادگای تاوانەکانی نێودەوڵەتی بۆ یوگۆسلاڤیای پێشوو لێکۆڵینەوەی لەسەر کرا، ئەمەش بووە هۆی سزادانی ئەو کەسانەی کە فەرمانیان داوە و ئەم تاوانانەیان ئەنجامداوە، دادگا لەو بڕیارەدا دووپاتی کردەوە، کە سروشتی سیستماتیکی تاوانەکە لە چوار توخمە بناغەییەکان پێکدێت.

 

یەکەم: بوونی ئامانجێکی سیاسی، واتە ستراتیژی یان پیلانێکی پێشوەختە بۆ ئەنجامدانی هێرشەکە یان ئایدۆلۆژیایەکی گشتی لەسەر بنەمای پێویستی لەناوبردن یان لاوازکردنی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو، ئەم توخمانە لە ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییەدا بە تایبەتی لە ماوەی مانگی ڕابردوودا دیار بوون.

 

دووەم: ئەنجامدانی تاوان لە ئاستێکی بەرفراوان لە دژی کۆمەڵێک هاوڵاتی مەدەنی یان ئەنجامدانی دووبارە و بەردەوام و بەیەکەوە گرێدراوی کردەوەی نامرۆڤانە، لە کاتێکدا کە ئەم جۆرە تاوانانە لە ناڕەزایەتییەکانی پێشووشدا شایەتحاڵی بوون، هەرچەندە بە قەبارەیەکی بچووکتر، بەڵام هێشتا بەپێی بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان بە تاوانی دژی مرۆڤایەتی دادەنران، ڕاپۆرتێری تایبەتی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران و کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوە کە سێ ساڵ لەمەوبەر دامەزرا، چەندین جار لە ڕاپۆرتەکانیاندا جەختیان لەسەر ڕوودانی تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی کردووەتەوە.

 

سێیەم: بەکارهێنانی سەرچاوەی گشتی، چ سەربازی و چ مەدەنی، لە ئەنجامدانی ئەم کردەوانەدا، ئەمەش لە ناڕەزایەتیەکانی ئەم دواییەشدا دیار بوو.

 

چوارەم: بەشداریکردنی بەرپرسانی باڵای سیاسی یان سەربازی لە ئامادەکردن و جێبەجێکردنی ئەم پلانەدا توخمێکە کە لەم دواییانەدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕوون بووەتەوە، پێویست ناکات پلانەکە بە ڕوونی یان بە وردی ڕابگەیەنرێت؛ بەڵکو دەتوانرێت لە بارودۆخ و چوارچێوەی مێژوویی و جەستەی بەڵگەکانەوە بوونی دەربکەوێت، وەک لە ناڕەزایەتییەکانی پێشوودا ئاماژەی پێکرا، کردەوە تاوانکارییەکان لەم چوارچێوەیەدا ڕوویانداوە و کەسانی وەک شەمخانی و کەسانی دیکەی سەر بە سپای پاسدارانی ئێران، چ وەک فەرماندە و چ وەک جێبەجێکار بەشدارێکی چالاک بوون و بەردەوامیش هەروا بوون.

 

بوونی ئەم پلانە دەتوانرێت لە ناوەڕۆکی گشتی، بەرنامە سیاسییەکان، نووسین و کردەوەی ئەنجامدەرانی ڕاستەوخۆ، پڕوپاگەندەی میدیایی، هاندانی هێزە ئەمنییەکان و سەربازییەکان و جۆرەها توندوتیژی، لەوانە دەستدرێژی سێکسی، دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە، ئەشکەنجەدان و مردنی گوماناوی و ڕوون نەکراو لە ئەنجامدا دەربکەوێت، هەموو ئەم کارانە لە پەیڕەوی ناوخۆی ڕۆمای دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان لە ژێر سەردێڕی "تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی"دا بە وردی باسکراون.

 

تەنانەت ئەگەر توخمە کۆنتێکستەکە پێشتر بە تەواوی جێگیر نەکرابێت، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی دەتوانێت لە دوو پۆلی جیاواز پێکبێت: یەکەم، کردەوەی نامرۆڤانەی وەک کوشتن، قڕکردن و شاردنەوەی بەڵگە، لەوانەش سووتاندنی تەرمی قوربانییەکان دوای هێرش و کوشتن، وەک لە ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییەدا باسکراوە، یان ئاوارەکردنی زۆرەملێی دانیشتووانی مەدەنی بەبێ گوێدانە ڕەگەز و نەتەوە، هەموو ئەم تاوانانە خەڵکی مەدەنی بێ چەک دەکەنە ئامانج.

دووەم: گۆشەگیری بەکۆمەڵ لەسەر بنەمای سیاسی، نەتەوەیی، ڕەگەزی، یان ئایینی.

 

ئەم پۆلە تاوانانە لە زۆربەی سیستەمە یاساییەکان لە سەرانسەری جیهاندا، بە تایبەتی لە دەوڵەتە دیموکراتییەکان کە واژۆکەری ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانن، بە ناوی "تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی" و "تاوانەکانی جەنگ" بە تاوان دادەنرێت، بەم پێیە دەبێت جیاوازی لە نێوان دوو جۆر تاواندا بکرێت: تاوانی کوشتنی بەکۆمەڵ و تاوانی گۆشەگیری بەکۆمەڵ.

 

بەپێی ماددەی حەوتەمی پەیڕەوی ناوخۆی ڕۆمای دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان، کوشتنی سیستماتیکی، ئەشکەنجەدان، دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ و بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێی هاوڵاتیانی مەدەنی، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی پێکدەهێنن ئەگەر بە ئەنقەست و بە ئاگاداری تەواو لە دەرئەنجامەکانی ئەنجام بدرێت. جگە لەوەش، ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی ئەشکەنجەدان بە تەواوەتی ئەشکەنجە قەدەغە دەکات و پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکانی ساڵی ١٩٦٦ و ڕێککەوتننامەی ئەوروپی بۆ مافەکانی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٥٠ هەڵوێستێکی پتەویان لە دژی ئەشکەنجەدان بە تایبەت لە شوێنی دەستبەسەرکردن و شوێنی داخراودا دەگرنەبەر.

 

یەکێک لە ئامرازە هەرە گرنگەکان بۆ کۆتاییهێنان بە بێ سزای بەرپرسان و دەزگاکانی دادوەری بەهۆی کردەوەی نایاسایی، وەک هەڕەشەکردن، زۆرەملێکردن و ئەشکەنجەدان بەرامبەر بە دەستگیرکراوان و خۆپیشاندەران، سەرنجکردنە لەسەر بەڵگەنامەکردنی وردی ئەو تاوانانە، هەروەها پرۆتۆکۆڵی ئیستەنبوڵ ساڵی ٢٠٢٢ بەڵگەنامەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە پێورە یاساییە نێودەوڵەتییەکان و ڕێنماییە تایبەتمەندەکان بۆ بەڵگەنامەکردن و ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەی یاسایی و پزیشکی کاریگەر لەبارەی ئەشکەنجەدان و مامەڵەی خراپەوە دادەنێت، ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت لە لێپرسینەوە لە بەرپرسان و هەڵگرتنی پارێزبەندی دادوەرییان، بەتایبەتی سەبارەت بە زیندانیانی سیاسی.

 

بەگوێرەی پەیڕەوی ناوخۆی ڕۆما، بەرپرسیارێتی تاوانکاری درێژدەبێتەوە بۆ بەرپرسانی پلە باڵا، لەوانە سەرۆک، سەرۆکی پەرلەمان، سەرکردە سەربازی و ئەمنییەکان، هەروەها ئەوانەی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەرپرسیارن لە ئەشکەنجەدان و کردەوەی نامرۆڤانە، هیچ کامیان لەم جۆرە حاڵەتانەدا چێژ لە بەرگری وەرناگرن، لە بواری مافەکانی مرۆڤدا، چەمکی سەروەری نەتەوەیی چیتر پێناسەی نەریتی خۆی ناپارێزێت، بەو پێیەی بنەمای "بەرپرسیارێتی پاراستن" وەک بنەمایەکی بنەڕەتی سەریهەڵداوە.

 

جگە لەوەش، سەبارەت بەو مردنە گوماناویانەی کە لە کاتی دەستبەسەرکردن، زیندانیکردن یان ماوەیەکی کەم دوای ئازادکردن ڕوودەدەن، پرۆتۆکۆڵی مینیسوتا کە لە ساڵی ٢٠١٧دا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە پەسەندکرا، گرنگییەکی تایبەتی هەیە، بۆ لێکۆڵینەوە لە هەموو مردنە نایاساییەکانی ئەگەری دادەمەزرێنێت، بەتایبەتی کاتێک مردنەکە لە ئەنجامی کردەوە یان نەهێشتنی دەوڵەت، دامەزراوەکانی یان لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە بێت، کە پێشێلکردنی پابەندبوونی دەوڵەت بۆ ڕێزگرتن لە مافی ژیان پێکدەهێنێت.

 

لەو چوارچێوەیەدا، دامەزراوە دەسەڵات و ئەمنییەکانی وەک سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامی، وەزارەتی ئیتلاعات، ڕێکخراوی پاراستنی دادگای و میلیشیای بەسیج لە چەندین حاڵەتدا بە پێشێلکردنی مافی بنەڕەتی ژیان تۆمەتبار کراون، مردنێکی گوماناوی لە دەستبەسەرکردندا یان لە هەلومەرجێکدا کە نیشاندەری پابەندنەبوونی دەوڵەتێکە لە پابەندبوون بە ئەرکی خۆی بۆ پاراستنی مافی ژیان، دەرگای ڕێوشوێنی یاسایی دەکاتەوە.

 

لە کۆتاییدا، ئەم پێشێلکاریانە ڕێگە خۆش دەکەن بۆ ڕێگەی یاسایی جێبەجێکراو لەبەردەم دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان و میکانیزمەکانی دۆزینەوەی ڕاستییەکان و دادگا نیشتمانییەکان لە وڵاتانی دیکەدا، بە بانگەشەکردن بۆ بنەمای دەسەڵاتی دادوەری گشتگیر، ئەو تاوانبارانە کە گەشت دەکەن بۆ یان چالاکی ئابووری یان بازرگانی لەو وڵاتانەدا ئەنجام دەدەن، دەتوانن دەستگیر بکرێن و دادگایی بکرێن و سزا بدرێن.

 

کۆماری ئیسلامی بە لەبەرچاوگرتنی ئەزموونی سەرنەکەوتووی ئەو دۆسیەیەی کە خراوەتە بەردەم سوید و بە لەبەرچاوگرتنی سیاسەتی بارمتەگرتن کە هاوڵاتیانی وڵاتانی جیاواز وەک چەقۆیەک بۆ قازانجی ئەو کەسانەی کە فەرمان دەدەن و ئەو تاوانانە ئەنجام دەدەن، تا چەند دەتوانرێت لێپرسینەوە لە پێشێلکارییەکانی بکرێت؟ چۆن دەتوانرێت ئەم ڕاستیە هەڵسەنگێندرێت؟

لەم چوارچێوەیەدا بنەمای نێودەوڵەتی "بەرپرسیارێتی پاراستن" (R2P) بەکاردەهێنرێت، ئەم بنەمایانە لەسەر ئەو فەلسەفەیە دامەزراوە کە سەروەری پێویستی نییە بەڵکو بەرپرسیارێتییە، هەموو سیستەمێکی سیاسی پابەندە بە پاراستنی گیان و ماڵی هاوڵاتیانی خۆی، ئەگەر دەسەڵاتێک ستەمکار و تاوانبار بێت و نەیتوانی ئەم ئەرکە بنەڕەتییە جێبەجێ بکات، بەرپرسیارێتی پاراستنی هاوڵاتیانی دەگوازرێتەوە بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.

 

ئەم بنەمایە ڕێوشوێنی تایبەت بۆ دەوڵەتەک دەسەڵاتەکان بەدوای خۆیدا دەهێنێت، کە لە وڵاتانی دراوسێوە دەست پێدەکات و دواتر درێژدەبێتەوە بۆ گەلانی دیکە، لە قۆناغی سەرەتاییدا ڕێوشوێنی دیپلۆماسی و ئابووری جێبەجێ دەکرێن، وەک داخستنی باڵیۆزخانەکان یان ڕاگرتنی باڵیۆزخانەکان، بانگهێشتکردنەوەی باڵیۆزەکان و ڕەتکردنەوەی وەرگرتنی بڕوانامەی باڵیۆزی نوێ لە ە ستەمکارەکانەوە، بەپێی ڕێککەوتننامەی ڤیننا ساڵی ١٩٦١، دەوڵەتانی وەرگر دەتوانن ڕەتی بکەنەوە باڵیۆزی نوێ لە هەر وڵاتێکەوە وەربگرن بەبێ ئەوەی هیچ هۆکارێک بخاتەڕوو.

 

لە بەرەی ئابووریشدا سزای ئامانجدار و زیرەک پێشنیار دەکرێت، وەک سەپاندنی سزا بەسەر بەرپرسانی باڵای دەسەڵات، لەوانەش سەرۆکی دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانان و دادوەری و بەستنی سەروەت و سامانەکانیان لە دەرەوەی وڵات، لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بینیمان هەندێک لەو ڕێوشوێنانە لەلایەن چەند وڵاتێکەوە جێبەجێ کران.

هەفتەی ڕابردوو یەکێتیی ئەورووپا فەیلەقی سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامی ئێران وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستنیشان کرد، کە کاردانەوەی بەشێک لە بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی لەوان ئەندامانی پەرلەمان کە پێشتر بەشێک بوون لە سپای پاسداران، شایەتحاڵی گرنگی و کاریگەریی ئەم بڕیارەن، ئەم دەستنیشانکردنە ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە پێکهاتە فەرمی و نافەرمیەکانی ڕژێمی ئێران ئێستا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک قەوارەی کەوتۆتە ژێر گەمارۆ ناسێنراون کە دەشێت کاریگەریی کردەیی و ڕێگریکەری هەبێت.

 

بنەمای بەرپرسیارێتی پاراستن ”R2P’’ لە کۆتای ڕەهەندێکی سەربازیش لەخۆدەگرێت، بەڵام ئەگەر هەموو ئامرازە دیپلۆماسی و ئابوورییەکان بێکاریگەر بن، ئەمەش ڕەخنەیەکەی ڕاستەقینە ئەوەیە کە زۆرێک لە ڕێککەوتن و میکانیزمە نێودەوڵەتییەکان، کە لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە سەریان هەڵداوە، ئێستا پێویستی بە پێداچوونەوە و چاکسازیی بنەڕەتی هەیە، سەرەڕای ئەم کەموکوڕیانە، هێشتا میکانیزمە یاساییە هەنووکەییەکان هەن کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی کردەیی و کاریگەرانە بۆ پشتیوانی لە هاوڵاتیانی مەدەنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران کۆکردۆتەوە.

 

لە بەشی دووەمدا، دەگەڕێینەوە بۆ ئەو کۆبوونەوەیەی کە زۆرینەی نوێنەرانی دەوڵەتان بە بڕیارنامەی ئەنجومەنی مافی مرۆڤەوە بە ئیدانەکردنی تاوانەکانی دژە مرۆڤایەتی کە لە لایەن ڕژێمی ئێرانەوە ئەنجام دراون، ئەم کارە دەتوانێت ڕێگە خۆش بکات بۆ ڕێکاری یاسایی لەبەردەم دادگای نێودەوڵەتی داد ”ICJ”، ئەو دادگایەی کە دەسەڵاتی دادوەری لەسەر ناکۆکییەکانی نێوان دەوڵەتەکان هەیە.

 

جگە لەوەش ڕێگایەکی دیکە بریتییە لە تۆمارکردنی دۆسیە لەبەردەم دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان کە دەسەڵاتی دادوەری بەسەر دادگاییکردنی تاوانکاری تاکەکاندا هەیە، لەم چوارچێوەیەدا، دوای ڕووداوەکانی مانگی کانوونی دووەمی ڕابردوو، بەڵگەنامە و بەڵگەی پێویست پێشکەش بە دادگا کرا، وەرگرتنیان پشتڕاست کراوەتەوە، ئەم بەڵگەیە پێشکەش بە کۆمیسیۆنی لێکۆڵینەوە و ڕاپۆرتدەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئێران، مای ساتۆ کرا کە ئەرکی سەرەکی تۆمارکردن، بەڵگەنامەکردن و پاراستنی شایەتحاڵی و بەڵگەکانی قوربانییەکان، بنەماڵەکانیان و شایەتحاڵەکانە.

 

کۆی ئەم کردەوانە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ڕێگای یاسایی هەرچەندە ئاڵەنگاری بێت، کراوەتەوە و لە ڕێگەی بەردەوامی فشاری دیپلۆماسی و یاسایی و میدیاییەوە، ئەم تاوانە بەربڵاوانە دەتوانن لە پێشەنگی کارنامەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بمێننەوە، بەمەش ڕێگای لێپرسینەوە بەهێزتر دەبن.