ئەمیهان هیلین زەیدان

 

وان-ئەندازیاری شارستانی سیدا باکان جەختی لەوە کردەوە، کە بوومەلەرزە خۆی لە خۆیدا کارەسات نییە، بەڵکو ئەوەی دەیگۆڕێت بۆ کارەساتێکی مرۆیی، کۆبوونەوەی هەڵەی تەکنیکی و چاودێری لاواز و سیاسەتی پلاندانانی شارەکانە بە شێوەیەکی هەڕەمەکی.

 

لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٣ تورکیا دوو بوومەلەرزەی یەک لەدوای یەک کە ناوەندیان لە شاری مەڕش بوو، بە گوڕی ٧.٨ و ٧.٦ بە پێوەرەکانی ڕێختەر ڕوویدا، ئەم بوومەلەرزانە وێرانکارییەکی بەرفراوانی لە سەرانسەری ١١ پارێزگادا لێکەوتەوە و دەسەڵاتدارانی فەرمی گیانلەدەستانی ٥٣ هەزار و ٥٣٧ کەسیان ڕاگەیاند.

 

دوای سێ ساڵ هاوڵاتییان لە ناوچە جیاوازەکان یادی ئەو کارەساتەیان کردەوە و جەختیان لەوە کردەوە، کە ئازارەکانی ئەو کەسانەی زیانیان بەرکەوتووە بەردەوامە و تا ئێستا بەرپرسانی ڕاستەقینە لێپرسینەوەیان لەگەڵدا نەکراوە.

 

ڕزگاربووان و لایەنە پەیوەندیدارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە نەبوونی بینای بەرگری لە بوومەلەرزە، چاودێری لاواز و سیاسەتی قازانجخوازانە، هەر بوومەلەرزەیەکی نوێ دەکاتە مەترسی لەناوچوون و کارەساتی زیاتر.

 

”هێشتا برینەکانی ەان ساڕێژ نەبوون”

هەروەک چۆن مەڕش و ١٠ شاری دیکە کارەساتی بوومەلەرزەیان بەخۆوە بینی، شاری وانیش ١٥ ساڵ لەمەوبەر ڕووبەڕووی کارەساتێکی هاوشێوە بووەوە، لە ساڵی ٢٠١١ بوومەلەرزەیەکی بەهێز بە گوڕی ٧.٢ پلە ڕوویدا، کە ناوەندەکەی لە شاری ئەردیش بوو، دوای مانگێک بوومەلەرزەیەکی دیکە بە گوڕی ٥.٦ پلە کە ناوەندەکەی لە شاری ئەرتمیت "ئیدرمەیت" لە شاری وان لە باکووری کوردستان ڕوویدا.

 

کارەساتەکە بووە هۆی گیانلەدەستدانی ٦٤٤ کەس و برینداربوونی هەزار و ٩٦٦ کەسی دیکە، سەرەڕای تێپەڕبوونی ١٥ ساڵ، زۆربەیان هێشتا لە خانووە پێش دروستکراوەکاندا دەژین کە سەرەتاییترین پێداویستییەکانیان نییە، لەناو سەقفە درزدار و دزەپێکراوەکان و بارودۆخی ژیانی سەختدا.

 

”سەقفی دزەپێکراو و لافاو زەوی دەبات”

لە گەڕەکی سیریان تبەی شاری وان، دەیان خێزان لە دوای بوومەلەرزەکەوە لە ژوورە پێش دروستکراوەکاندا دەژین کە بە تێپەڕبوونی کات بوونەتە پەناگەی وێران و سەرەتاییترین پێداویستییەکانی تێدا نییە، ئەم دانیشتووانە کە ناتوانن شوێنی خۆیان بگوازنەوە، لە زۆرێک لە پێداویستییە سەرەکییەکان بێبەشن.

 

زۆربەی ئەم ژوورە پێش دروستکراوانە وێرانەبوون، سەقفەکانیان ئاوی لێ دێتەناوەوە، کارەبا جێی متمانە نییە و گەڕەکەکە بەدەست کەمی ئاوەوە دەناڵێنێت کە دووبارە دەبێتەوە.

 

لە ژێر بارودۆخی سەختی زستاندا، ژنان بە تایبەتی، ڕۆژانە شەڕێک بۆ مانەوە دەکەن، لە مافی خانووبەرەی شایستە و ژیانێکی بەڕێزیان لێ داگیر دەکرێت، لەگەڵ هەر وەرزێکی بارانباریندا زەویەکان لافاوی تێدا ڕوویدەدات، وایان لێدەکات کە شوێنی نیشتەجێبوونیان نەبێت، ژنێک ئاماژەی بە زەوییە تەڕەکە کرد و وتی: ئەوەی دەیبینیت سەهۆڵ نییە، ئەوە فەرشێکە کە تەڕبەووە، هەروەها ئەم ئازارە ساڵانە بەبێ هیچ چارەسەرێک دووبارە دەبێتەوە.

 

"هەڵەی تەکنیکی هۆکارەکەیە"

ئەندازیاری شارستانی سیدا باکان لە لقی وان لە یەکێتی ئەندازیاران و تەلارسازەکانی تورکیا ”TMMOB”جەختی لەوە کردەوە، کە بوومەلەرزە، وەک دیاردەیەکی سروشتی، دەتوانێت ببێتە "کارەسات" بەهۆی هەڵەی تەکنیکییەوە، کە نزیکەی ٨٠٪ی زیانەکان ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەڵانە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، کارەساتەکە تەنها بەهۆی بوومەلەرزەکەوە نەبووە، بەڵکو بەهۆی زنجیرەیەک هەڵەی تەکنیکییەوە بووە کە بەدرێژایی ساڵان کۆببوووە، لە زۆرێک لە بیناکاندا وردەکارییەکانی تەلارسازی تەواو نەبوون، ئەو ئەڵقە پۆڵایانەی کە مەبەست لێی پشتگیریکردنی ستوونەکان و بەستنەوەیان بە تیرەکانەوە بوو زۆر لەیەکتر دوور بوون، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کۆنکرێتەکە توانای بەرگەگرتنی لەرزۆکەکان لەدەست بدات.

 

کێشەکە هەر بەوەوە کۆتایی نەهات، هەروەها ئەوەی پێی دەوترێت "زەوی نەرم" بەشداری لە قەبارەی داڕمانەکاندا کردووە، کاتێک نهۆمی ژێرزەوی دەکرێتە دوکان و دیوارە پاڵپشتەکان پشتگوێ دەخرێن،

 

بیناکە لەو خاڵەدا ناسک دەبێتەوە، وەک ئەوەی جەستەی لەژێر قورسایی بوومەلەرزەکەدا بچەمێتەوە، بەمەش لەرزێکی سروشتی دەگۆڕێت بۆ کارەساتێکی مرۆیی.

 

"دروستکردنی ڕێکنەخراو بەردەوامە”

سیدا باکان ڕوونیشیکردەوە، هۆکاری سەرەکی داڕمانی بوومەلەرزە لە ناوچەکەدا، نەبوونی خزمەتگوزاری ئەندازیاریی دروست بۆ بالەخانەکان و خراپی کوالێتی کۆنکرێتی بەکارهاتووە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، زۆرێک لە بیناکانی ناوچەی ئەردیش لەسەر بنی ڕووبارەکان دروستکراون بەبێ ئەوەی کاریگەری خاک لەسەر پێکهاتەکە لەبەرچاو بگیرێت، کۆنکرێتی بەکارهێنراو هێندە لاواز بوو، وەک تۆز و خۆڵ لە ژێر فشاردا ڕووخا، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی لەکاتی بوومەلەرزەدا بە ئاسانی بڕووخێت.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، دوای کارەساتەکە، سیستەمی بەهێزتر لە پڕۆژە نوێیەکانی نیشتەجێبووندا وەرگیرا، وەکو بناغەی مات ”Radye Temel” و شێوازێکی تونێل ”Tünel Kalıp” ئەم تەکنیکانە وا دەکات بیناکە لە سندوقێکی یەکگرتوو بچێت کە توانای بەرگەگرتنی بوومەلەرزەی هەیە تا بەرزترین پلە.

 

بەڵام هۆشداریدا لەوەی کێشەکە بە تەواوی چارەسەر نەکراوە، تا ئێستاش بیناکان بە شێوەیەکی نایاسایی دروست دەکرێن، بەتایبەتی لە ناوچە گوندنشینەکان کە بۆ دروستکردن دیاری نەکراون، نهۆمی هەڕەمەکی زیاد دەکرێت، پێکهاتەکان بەبێ مۆڵەت دانراون، ئەمەش مەترسییەکی بەرچاو لە ئەگەری بوومەلەرزە لە داهاتوودا دروست دەکات.

 

"مەترسییەکە بەردەوامە"

ئاماژەی بەوەشکرد، کە چارەسەرکردنی کەموکوڕییە تەکنیکییەکان لە بیناکاندا دوو سیناریۆی جیاواز ئاشکرا دەکات: یەکێکیان پەیوەندی بە بیناکانەوە هەیە، ئەوی دیکەیان پەیوەندی بە کۆگا کۆنەکانی بیناکانەوە هەیە.

 

لە بینا نوێیەکاندا بەهۆی بەکارهێنانی بەرزکەرەوە ئەندازیارییە سەردەمیەکان و چاودێرییەکی توندەوە، هەڵەکان کەمبوونەتەوە و تەنانەت هەڵە سەرەتاییەکانی وەکو خلیسکانی بەهێزکەر لەناو ستوونەکاندا دەگمەن بوون.

 

بەڵام کێشەی سەرەکی، بە وتەی سیدا باکان، لە بیناکانی پێش ساڵی ٢٠٠٠ دروستکراون، زۆربەی ئەو بینایانە هێشتا وەستاون سەرەڕای ئەوەی بەدەست کەموکوڕییەکی گەورەوە دەناڵێنن وەک ژەنگ و لاوازی کۆنکرێت، هێشتا خێرایی پڕۆژەکانی گۆڕینی شارەکان نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە پێویستە بۆ کەمکردنەوەی ئەم کۆگا مەترسیدارە، هەر بۆیەش نیگەرانییەکان سەبارەت بە مەترسییەکانی بومەلەرزە تا ئەمڕۆش بەردەوامن.

 

وتی: شارێکی هەڕەمەکیش بە شێوەیەکی دەستکرد هێزی بوومەلەرزەکان گەورە دەکات، هەڵبژاردنی شوێنی تەلارسازی لەسەر زەوییە کشتوکاڵییەکان یان داڕماوەکان، لەگەڵ قەرەباڵغی شارەکان و نزیکی بیناکان، هەموویان بەشدارن لە زیادبوونی زیانەکان، لە ساتەوەختی بوومەلەرزەیەکدا، ڕەنگە بیناکان بەریەک بکەون و زیانی زیاتری لێ بکەوێتەوە، هاوکات چڕی کۆنکریت دەبێتە هۆی دروستبوونی چڕ دانیشتووان کە ڕێگری لە هەوڵەکانی ڕزگارکردن و فریاگوزاری دەکەن دوای کارەساتەکان.

 

"مەترسیەکان لە ناوەندی شار"

سیدا باکان شاری وان بەو شێوەیە پێناسە دەکات کە جیۆپۆلیتکی مەترسیداردا هەڵکەوتووە، ئەمەش وایکردووە بەردەوام تووشی بوومەلەرزە ببێت، لە کاتێکدا ’’ئەرتەمیت-کالچیک” تاڕادەیەک بە پارێزراوتر دادەنرێت، بینا کۆنەکانی ناوەندی شارەکە هێشتا ڕووبەڕووی مەترسییەکی بەرز دەبنەوە.

 

ڕوونیکردەوە، کە خاکی کەناراوەکانی دەریاچەی وان ئاڵەنگاری تەکنیکی بەرچاو دەخاتە ڕوو بەهۆی مەترسی بەردەوامی جووڵەی زەوی، هەرچەندە شارەکە لە دوای بوومەلەرزەکەی ساڵی ٢٠١١ەوە ئەزموونی زیاتری بەدەستهێناوە، بەڵام ئامادەکاری تەواو سەختە تاوەکو تەواوی کۆگای بینا کۆنەکان دەگۆڕدرێن.

 

سەبارەت بە چارەسەرەکان، جەختی لەوە کردەوە، کە چارەسەرکردنی مەترسییەکانی بومەلەرزەزانی پێویستی بە ڕێبازێکی گشتگیر هەیە، سەرەتا لە دابڕانی بومەلەرزەزانی لە نەخۆشخانەکان و دامەزراوە گرنگەکاندا دەستپێدەکات، بە دابەشکردنی وردی زەوی لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوە وردەکانی خاک، دەگاتە لوتکە بە پڕۆژەی بەهێزکردن کە دەرفەتی مانەوە بە بینا کۆنەکان دەدات بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیاکانی وەکو ڕیشاڵی کاربۆن و پۆڵا.

 

ئەندازیاری شارستانی سیدا باکان جەختی لە پێویستی چاودێری توند و سەربەخۆی کەرتی تەلارسازی کردەوە، هاوکات لەگەڵ دامەزراندنی کولتوورێکی شارستانی بەرگری لە بوومەلەرزە کە شارەکە دەکاتە شوێنێکی پارێزراو بۆ ژیان تێیدا، نەک تەنها کۆکردنەوەی شارێکی ناسک کە بەرەوڕووی کارەسات دەبێتەوە.