تونس

 

لە دوای شۆڕشی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ەوە، میدیای تونس ڕێگەی خۆشکرد بۆ ئەوەی بە یەکێک لە دەستکەوتە هەرە دیارەکانی گواستنەوەی دیموکراتی و شۆڕشێکی ڕاستەقینە هەژمار بکرێت نەک تەنها لە باکووری ئەفریقا بەڵکو لە ناوچەکەدا، بە فەرمانی ١١٥ کە تایبەتە بە ئازادی ڕۆژنامەگەری و چاپ و بڵاوکردنەوە وەک وەرگێڕانێکی ڕاستەقینەی مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و ئازادی ڕادەربڕین، بەڵام لەم چەند ساڵەی دواییدا شایەتی گۆڕانکاریی قووڵ و دابەزینی ڕوون بووە، بەو پێیەی کە ژینگەی میدیایی وردە وردە لە پانتاییەکی فراوانەوە بۆ گفتوگۆ و لێپرسینەوەی گشتی گۆڕاوە بۆ بازنەیەکی تەسک و مەترسیدار و زیندانێک بۆ ڕۆژنامەنووسان.

 

دەرکردنی فەرمانی ژمارە ٥٤ی ساڵی ٢٠٢٢ سەبارەت بە بەرەنگاربوونەوەی تاوانەکانی پەیوەست بە سیستەمی زانیاری و پەیوەندیکردن، خاڵی وەرچەرخانێکی سەرەکی بوو لەم دابەزینەدا، بە تایبەتی لە ڕێگەی بابەتەکانی کە بە وشەی ناڕوون و دیارترینیان ماددەی ٢٤ بوو، لە دەقێکەوە گۆڕا کە مەبەست لێی ڕێکخستنی کەشی دیجیتاڵی بوو بۆ "شمشێرێک کە بەسەر سەرماندا هەڵواسرابوو" و ئامرازێکی ڕاستەقینە بۆ بێدەنگکردنی ناڕەزایەتییەکان و گۆشەگیریکردنی ڕۆژنامەنووسان، ئەم فەرمانە لەبری پاراستنی ئازادی بیروڕا و ڕادەربڕین بوو بە بەرگێکی یاسایی بۆ شوێنپێهەڵگرتنی دەنگە سەربەخۆکان و ڕەوانەکردنی بۆ دادگاکان، کە ئەمەش کاری ڕۆژنامەوانی لەکارخست و کەشێکی ترس و خۆسانسۆری دروستکردووە، ڕۆژنامەنووسانی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی "دۆخی نائاسایی" بوونەتەوە کە هەڕەشەی تێکدانی بناغەکانی ئیستاتی چوارەم و هەموو دەستکەوتەکانی دیموکراتی دەکات، بەپێی ئامارەکانی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی تونس.

 

پەرەپێدانی هەڵمەتەکانی هاندان

خەولە شەباح، ڕۆژنامەنووس و ئەندامی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی تونس، ڕایگەیاند، لە دوای ڕاگەیاندنی باری نائاسایی بۆ ڕۆژنامەنووسان، کە لەلایەن بەرپرسی سەندیکاکە لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە ڕۆژی نیشتمانیی هاودەنگی لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان لە زیندانەکاندا ڕاگەیاندراوە، دەستپێشخەریەکان لەلایەن ڕۆژنامەنووسانەوە دەستیپێکردووە، لە ١٥ی ئەیلوول، ڕۆژنامەنووسان هەڵمەتێکیان دەستپێکرد بۆ هاودەنگی لەگەڵ هاوکارە زیندانیکراوەکانیان لە ڕێگەی زنجیرەیەک پۆستەوە بە دروشمی یەکگرتووی "تۆمەتەکە ڕۆژنامەنووسە" بڵاوکردەوە، بە دەستپێکردنێکی باشیان زانی کە پشتڕاستی دەکاتەوە کە سەندیکاکە پەسەندی دەکات بۆ ئەوەی دەستڕاگەیشتنێکی زیاتری هەبێت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، چەند دەستپێشخەرییەکی دیکە کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانەوە پێشنیارکراون لە ئێستادا لەناو گروپەکانی کاردا لەژێر گفتوگۆدان و بەم زووانە دەخرێنە بواری جێبەجێکردنەوە وەک بەشێک لە زنجیرەیەک چالاکیی کە لەلایەن سەندیکای ڕۆژنامەنووسانەوە سەرپەرشتی دەکرێت، هەروەها هەموو ئەمانە لە چوارچێوەی تێکچوونی دۆخی تونسدا دێت، کە بە زۆر ترسناک و "باری نائاسایی" بۆ ڕۆژنامەنووسان پێناسەی کردووە.

 

ڕوونیشیکردەوە، کە هەڵمەتەکانی هاندان دژی ڕۆژنامەنووسان چڕتر بووەتەوە، لە سەرەتای ئەمساڵەوە زیاتر لە ٢٠ هەڵمەتی لەو جۆرە تۆمارکراوە، لە هەمان کاتدا تەنها ئەمساڵ ڕێوشوێنە یاساییەکان زیادیانکردووە، نزیکەی ١١ سزای زیندانیکردن لەلایەن دەسەڵاتی دادوەری تونسەوە دژی ڕۆژنامەنووسان دەرچووە، کە هەندێکیان لە ئێستادا لە ژێر تانەداندان.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، ڕۆژنامەنووسانیش سەریان سوڕماوە لەو بڕیارانەی کە لە دژیان دەرکراون، کە تانەیان لە دادگاکان داوە، لەگەڵ دانیشتنەکان کە بڕیارە لە مانگەکانی داهاتوودا ئەنجام بدرێت، هەروەها ئەو فشارەی لەسەر میدیاکان کراوە، چ لە ڕێگەی ڕێوشوێنی یاسایی بێت، چ لە ڕێگەی هاندان، قسەی ڕقاوییەوە، ژینگەیەکی ناپارێزراوی دروستکردووە و شێوازێکی خۆسانسۆری بەسەر ماددە بڵاوکراوەکاندا سەپاندووە، کە ئەمەش مەترسیدارترین لایەنە.

 

ئەو هۆشداریشی دا، کە سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین و هەراسانکردنی ڕۆژنامەنووسان لە ڕێگەی لێپێچینەوە و هەڵمەتەکانەوە بە ناچاری دەبێتە هۆی فشاری دەروونی بێئەندازە کە بەشێوەیەکی کاریگەر ئازادییان کەمدەکاتەوە و بەردەوام ترسیان زیاد دەکات، بەتایبەتی کە ئەو هەڵمەتانە تا ئەو ئاستە ڕۆیشتوون کە ژیانی تایبەت دەکەنە ئامانج و ناشیرینکردنی تاکەکان و هەڵبەستنی کەیسەکان.

 

ئەو سنووردارکردنانە هەڕەشە لە وتاری گشتی دەکەن

خولە شەباح ڕوونیکردەوە، کە ئەم دۆخە لەڕادەبەدەر مەترسیدارە بۆ بەردەوامیی کارەکانی ڕۆژنامەنووسان لە تونس، هەروەها ڕۆژنامەنووسان بەدرێژایی ساڵانی سەرەتای دەستپێکردنی ڕۆژنامەگەری لە تونس، ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان بینیوە لە گەیاندنی دەنگی جیاواز، چ لایەنگری حکومەت و چ ئۆپۆزسیۆن، بەمەش کەشی گفتوگۆی گشتی دروستکردووە.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە ئەم فشارە بە ناچاری کاریگەریی گفتوگۆی گشتی سنووردار دەکات، لە ئەنجامدا، وتارێکی یەکلایەنە دروست دەبێت کە شیکاری ڕەخنەگرانەی وتاری سیاسیە گشتیەکانی تێدا نییە، هەروەها کەشی خستنەڕووی جێگرەوە و ڕوونکردنەوەی بەرنامەکان و ڕەخنەگرتن لە هەندێک پراکتیکی نییە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمە لە زنجیرەیەک قسەی هەوکردنەوە سەرچاوە دەگرێت، تەنانەت لەنێو هەندێک لە بەرپرسانی تونسیشدا، کە جۆرێک لە بەرەنگاری یان نامۆبوونی لە ئازادی ڕۆژنامەگەری دروستکردووە، ڕۆژنامەنووسان لە ڕاستیدا کەسانێکن کە پیشەیەک پراکتیزە دەکەن، باوەڕیان پێی هەیە، بەڵام ئەم باوەڕە، لە بەرامبەر ئەو جۆرە سنووردارکردن و فشارانەدا، دەتوانێت توانای کارکردنیان سنووردار بکات.

 

پەستان بەردەوامی سنووردار دەکات

ئاماژەی بەوەشکرد، هەموو ڕۆژنامەنووسان بە هەمان شێوە توانای ڕوبەڕوبونەوەی ئەو فشارانەیان نییە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی گۆڕانی دۆخی ڕۆژنامەنوسان لەنێو نائەمنی پیشەیی و فشارە کۆمەڵایەتییەکان لەلایەن هەردوو بنەماڵەکانیان و کۆمەڵگەی فراوانترەوە.

 

ئاماژەی بە کێشەیەک کرد کە بە پلەی یەکەم پەیوەندی بە ئامادەیی سەرچاوەکانەوە هەیە بۆ قسەکردن و پێدانی زانیاری، بەتایبەتی کە لە ئێستادا کەرتەکە لە دۆخێکی داخراودایە، کە بەهۆی داخستنی کارگێڕی و زنجیرەیەک ڕێنماییەوە خراپتربووە، کە بەربەستی ناشەرعی دەخاتە سەر ڕێگای دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکانی ڕۆژنامەنووسان.

 

ڕوونیشیکردەوە، ئامانجی ئەم ڕێنماییانە تێکدانی ئۆرگانە نێوەندگرەکانی وەک چاپەمەنییە بەمەبەستی سنووردارکردنی کاریگەرییان لە گۆڕینی ڕاستی، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە خودی بەردەوامی پیشەکە خۆی ئێستا لەژێر فشاردایە و کەوتۆتە ژێر چەندین پراکتیزە کە دەتوانێت کاری ڕۆژنامەنووسان سنووردار بکات.

 

ڕوونیکردەوە، بەشێک لە ڕۆژنامەنووسان بەهۆی ئەو فشارانەی لەسەریان کرابوو، وازیان لە هەڵبژاردنی ئەو کەرتە هێنا و زۆر کەسی دیکەش خۆیان بینیەوە کە نەیانتوانی لە تونس بەردەوام بن لە کارکردن و ناچاربوون وڵات بەجێبهێڵن و لە شوێنێکی دیکە داوای مافی پەنابەری بکەن.

 

ئەمەی بە "زیانبەخش بۆ تونس" زانی، چونکە دیمەنی میدیا بۆ ڕۆژنامەنووسان داخراو و خنکێنەر بووە، ئەمەش وایکردووە ئەوانی دیکە وڵات بەجێبهێڵن بۆ ئەوەی ئازادانەتر کاربکەن لە بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکدا، وتی: ئێمە ئەمڕۆ لە دۆخێکی بێ وێنەداین، تەنانەت لە ساڵانی پێشوودا سەرەڕای هاندان و سنووردارکردن، ڕۆژنامەگەری توانی بە ئازادی خۆی دەرببڕێت، بەڵام لەم دواییانەدا سەخت بووە بۆ ڕۆژنامەنووسان کە بەو ئازادییە کار بکەن.

 

خەولە شەباح، ڕۆژنامەنووس لە کۆتایی قسەکانیدا، جەختی لەوە کردەوە، کە ڕێکخراوە پیشەییەکان توانای گرتنەبەری هەنگاوی پێویستیان هەیە بۆ دەستوەردان و داکۆکیکردن لە دۆزی ڕۆژنامەنووسان و هەمیشە پشت بە ڕۆژنامەنووسان دەبەستێت بۆ پشتیوانی هاوکارەکانیان و خۆیان لە بەرامبەر هەموو ئەو فشارانەدا.