ئەسما فەتحی

 

قاهیرە-کاردانەوەکانی دەوروبەری هەموارکردنەوەی یاساکانی باری کەسی لە مسڕ سەریهەڵداوەتەوە، کە بەهۆی چەندین ساڵ ڕەخنەی کۆبووەوە سووتەمەنی پێدراوە، ئەم ڕەخنەیە لە هەردوو کیانەوە سەرچاوە دەگرێت، کە پێیان وایە یاساکانی ئێستا ڕۆڵیان لە ژیانی منداڵەکانیاندا کەمدەکاتەوە، هەروەها ژنان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، کە داوای مسۆگەری بەهێزتریان کردووە بۆ پاراستنی منداڵ و دایکان دوای جیابوونەوە، بەتایبەتی سەبارەت بە پشتیوانی دارایی و چاودێری و سەقامگیری دەروونی و کۆمەڵایەتی.

 

لە کاتێکدا، کە هەموارکردنە پێشنیار کراوەکان هەوڵ دەدەن هەندێک داواکاری باوکان سەبارەت بە سەردانکردن، سەرپەرشتیکردن و مافەکانی سەردانکردن چارەسەر بکەن، لە هەمان کاتدا نیگەرانییەکانیان لەنێو بەشێکی بەرفراوانی ئەو کەسانەدا وروژاندووە کە پەیوەندییان بە کاروباری خێزانەوە هەیە، ئەم کەسانە پێیان وایە کە یەکەمایەتیکردنی باوکان لە ڕێکخستنەکانی سەرپەرشتیکردندا بەبێ ئەوەی چارەسەرکردنی ئەو پرسانەی پەیوەستن بە پشتیوانی دارایی، مسۆگەری چاودێری یان یەکسانی نێوان باوک و دایکان، دەتوانێت دەرگا بەڕووی قەیرانی نوێدا بکاتەوە کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بەرژەوەندییەکانی منداڵەکە هەبێت.

 

هەروەها ئەو کاردانەوەیە بەردەوام ئاشکرای دەکات کە قەیران لە یاسای باری کەسیدا تەنها لە یەک بڕگەدا سنووردار نییە، بەڵکو تەواوی سیستەمێک لەخۆدەگرێت کە پێویستی بە پێداچوونەوەی گشتگیر هەیە، ئەم پێداچوونەوەیە دەبێت گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانی ئێستا لەبەرچاو بگرێت و هاوسەنگییەک لە نێوان مافی سەقامگیری و چاودێریکردنی منداڵ و مافی دایک و باوک بۆ بەشداریکردنی دادپەروەرانە لە پەروەردەکردنی منداڵەکەدا دروست بکات، ڕێگریکردن لە ئازاردانی منداڵان وەک پیاو لە ململانێ درێژخایەنەکاندا دوای جیابوونەوە.

 

ئەم هەمووارکردنانە ناکۆکی لە نێوان ئەو لایەنگرانەدا دروستکرد کە پێیان وایە ڕۆڵی باوک لە ژیانی منداڵەکانیدا دەگەڕێنێتەوە و بەشدارییەکی زیاتری پێدەبەخشێت لە چاودێری و پەروەردەکردنیاندا، هەروەها ئەو نەیارانەی کە وتیان دابەزاندنی باوک بۆ پلەی دووەم دەتوانێت کێشەی کۆمەڵایەتی و دەروونی بۆ منداڵان دروست بکات، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی مسۆگەری پێویست سەبارەت بە چاودێری و پاڵپشتی دارایی و سەقامگیری خێزان.

 

هەروەها لە دیالۆگێکدا دەرگای پرسی دیکەی پەیوەست بە یاسای باری کەسی کردەوە، لەوانە کێشەی لەدەستدانی سەرپەرشتیکردنی دایکان لە کاتی هاوسەرگیری دووبارە، سەردانکردن و مافی سەرپەرشتیکردن، ڕادەی ئەرکە دارایی و چاودێریکردنی باوکان دوای جیابوونەوە، هەروەها پرسیارەکان سەبارەت بە گونجانی هەندێک بڕگە لەگەڵ بنەمای یەکسانی و جیاکاری نەکردن.

 

بەرژەوەندی منداڵ پێویستی بەوەیە باوک لە فەرمانی سەرپەرشتیکردندا لە دوای داپیرەکانەوە بمێنێتەوە”

عەبیر حەمدی، پارێزەری پسپۆڕی تانەدان و کاندیدی دکتۆرایە لە یاسای خێزان، پێی وایە دابەزاندنی باوک بۆ پلەی دووەم لە فەرمانی سەرپەرشتیکردندا مەرج نییە خزمەت بە بەرژەوەندی منداڵەکە بکات، هەروەها منداڵان لە ساڵانی سەرەتاییدا بە پلەی یەکەم پێویستیان بەو چاودێرییە هەیە کە پەیوەندی بە ژنانەوە هەیە لە ناو خێزانەکەدا.

 

ڕوونیشیکردەوە، دانانی باوکەکە لە پلەی شانزەهەمدا پێشتر نادادپەروەرانە بووە، بەڵام لەهەمان کاتدا ڕەتیدەکاتەوە ڕاستەوخۆ لەدوای دایکەکە دابنرێت، پێشنیاری ئەوە دەکات کە لە دوای دایک و داپیرەی دایک و داپیرەی باوکەوە دابنرێت، بۆ ئەوەی منداڵەکە لە ساڵانی سەرەتاییدا چاودێری وەربگرێت کە نزیکترینە لە پێداویستییە دەروونی و ڕۆژانەکانی.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە ڕەچاوکردنی سەرەکی دەبێت بەرژەوەندی منداڵ بێت نەک ناکۆکی نێوان باوک و دایک دوای جیابوونەوە، نابێت منداڵەکە بەرگەی دەرئەنجامەکانی هاوسەرگیری شکستخواردوو یان ناکۆکی بەردەوامی نێوان دایک و باوکەکە بگرێت.

 

هەروەها هۆشداریدا، لەوەی کە دانانی باوک لە پلەی دووەمدا لە ڕیزبەندی یەکەمایەتیدا، بە کردەوە دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی منداڵان لە تەمەنێکی بچووکدا لەگەڵ هاوژینی دایکەکە بژین، ئەمە دەتوانێت قەیرانی دەروونی و کۆمەڵایەتی بۆ منداڵەکان دروست بکات، هەندێکیان بەرەوڕووی مامەڵەی نەگونجاو یان هەستکردن بە نائەمنی بەردەوام لەناو خێزانە نوێیەکەدا بکەوێت.

 

دەکرێت ئەم قەیرانانە بە هەموارکردنە نوێیەکان گەورەتر ببن

عەبیر حەمدی ئاماژەی بەوەدا، کە هەندێک بابەتی پەیوەست بە سەرپەرشتیکردنی منداڵ تا ئێستاش وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی نیگەرانی ژنان، دیارترینیان لەدەستدانی سەرپەرشتیکردنە لە کاتی دووبارە هاوسەرگیریکردنەوە، ئەمەش وا دەکات هەندێک لە ژنان پەنا بۆ هاوسەرگیری تۆمارنەکراو ببەن لە ترسی لەدەستدانی منداڵەکانیان.

 

پێی وایە ئەم دۆخە دەتوانێت ئەو کێشە کۆمەڵایەتی و یاساییانە بەرهەمبهێنێتەوە کە بزووتنەوە ژنان و مافەکانی مرۆڤ هەوڵی کەمکردنەوەیان داوە، بەتایبەتی سەبارەت بە بەڵگەنامەکردنی هاوسەرگیری و دەستەبەرکردنی مافە یاساییەکانی ژنان و منداڵان.

 

باسی لە پرسی پاڵپشتی منداڵان کرد، جەختی لەوە کردەوە، کە زۆرێک لە باوکان دوای جیابوونەوە واز لە جێبەجێکردنی بەرپرسیارێتی داراییان بەرامبەر بە منداڵەکانیان دەهێنن، هەرچەندە پشتیوانی دارایی و چاودێریکردن ئەرکی یاسایی و ئایینییە کە بە جیابوونەوە ناکوژێتەوە.

 

ستایشی ئەو ڕێوشوێنانەی کرد کە ئامانج لێی سزادانی ئەو کەسانەیە کە ڕەتیدەکەنەوە پارەی منداڵ بدەن، ڕاگرتنی هەندێک خزمەتگوزاری حکومی بۆ ئەو باوکانەی کە بڕیاری کۆتایی لە دژیان دەرچووە بەهۆی نەدانی پارە بە هەنگاوێکی بەرچاو دەزانێت بەرەو جێبەجێکردنی یاساکانی ئێستا و دەستەبەرکردنی مافەکانی منداڵان.

 

مافەکان لە ئەرک و یەکسانی جیا ناکرێنەوە

کەریمە حەفناوی، ئەندامی پارتی سۆسیالیستی مسڕ و بەرەی نیشتمانی بۆ ژنانی مسڕ، جەختی لەوە کردەوە، کە هەر هەموارکردنێک لە یاسای باری کەسایەتیدا دەبێت پێش هەموو شتێک لەسەر بنەمای "بەرژەوەندی منداڵ" بێت، هاوکات دەستەبەرکردنی دادپەروەری لەناو خێزان و هاوبەشییەکی هاوسەنگ لە نێوان باوک و دایکان لە چاودێری و پەروەردەکردندا.

 

ڕوونیشیکردەوە، پشتگیری لە دانانی باوک دەکات لە پلەی دووەمی بەرپرسیارێتی لە دوای دایک، بەڵام مافەکان دەبێت ئەرکی لەگەڵدا بێت، وەک سەردانکردن و سەرپەرشتیکردن و ناتوانرێت لە بەرپرسیارێتی پشتگیری دارایی و چاودێری و پەروەردەکردنی دروست جیا بکرێتەوە.

 

هەروەها پرسی یەکسانی سەبارەت بە دووبارە هاوسەرگیری دایک و باوکی سەرپەرشتیار وروژاند و ئاماژەی بەوەدا، کە بەردەوامی مافی سەرپەرشتیکردنی باوک لە دوای هاوسەرگیری دووبارە، لە کاتێکدا، دایک لە کاتی هاوسەرگیری دووبارە سەرپەرشتی لەدەست دەدات، جیاکاری لە دژی ژنان پێکدەهێنێت و پێچەوانەی بنەماکانی دەستوور و ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی پەیوەست بە یەکسانی و جیاکاری نەکردنە.

 

جەختیشی لە پێویستی دایکان کردەوە کە سەرپەرشتی منداڵەکانیان بپارێزن تەنانەت دوای هاوسەرگیری دووبارە، بە مەرجێک زیان بە بەرژەوەندییەکانی منداڵەکە نەگات، هەڵسەنگاندنی دۆخی خێزان دەبێت لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە ڕاستەقینەکانی منداڵەکە بێت نەک لەسەر بنەمای گریمانەکانی پەیوەست بە ڕەگەز.

 

بەرزبوونەوەی باوک بۆ پلەی دووەم هاوسەنگی لەناو خێزانەکەدا دەگەڕێنێتەو

پارێزەر عەلیا عەسکەر جەختی لەوە کردەوە، سیستمی پێشوو کە باوکەکانی لە پێگەیەکی زۆر نزمدا دانابوو، بەشداربووە لە دوورخستنەوەی زۆرێک لە باوکەکان لە ژیانی منداڵەکانیان، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی مافی سەردانکردنی سنووردار، کە زۆرجار سنووردار دەکرا تەنها بۆ چەند کاتژمێرێک لە هەفتەیەکدا.

 

سەبارەت بە نیگەرانییەکان لە بارگرانی دارایی یان خراپ بەکارهێنانی مافەکانی سەردانکردن، عەلیا عەسکەر جەختی لە گرنگی دانانی ڕێسای یاسایی ڕوون کردەوە، کە سەردانکردن و پاراستنی منداڵان، لەوانەش ڕێگریکردن لە گواستنەوەیان بۆ شارەکانی دیکە یان گەشتکردنیان بەبێ چاودێری یاسایی.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، دەبێت دەسەڵاتی دادوەری وەک دەسەڵاتی سەرەکی بمێنێتەوە کە دەسەڵاتی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی منداڵەکە لە هەر حاڵەتێکدا، جا چ بە پاراستنی سەرپەرشتیکردن لەگەڵ دایکەکە، گواستنەوەی بۆ باوک یان پێدانی بە ئەندامێکی دیکەی خێزانەکە.

 

داهاتووی یاسای باری کەسی

کاردانەوەکانی دەوروبەری هەموارکردنی سەرپەرشتیکردن، ڕەنگدانەوەی ئاڵۆزی یاسای باری کەسییە لە مسڕ، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی یاریکردنی ڕەهەندە یاسایی، کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان کە پەیوەندییان بە پەیوەندی نێوان منداڵان و دایک و باوکیانەوە هەیە دوای جیابوونەوە.

 

لەناو داواکارییەکان بۆ فراوانکردنی مافەکانی باوکان سەبارەت بە سەردانکردن و سەرپەرشتیکردن و نیگەرانییەکانی ژنان سەبارەت بە کاریگەریی هەندێک هەموارکردن لەسەر سەقامگیری منداڵان و مافەکانی دایکان، گرنگترین پرسیار ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت یاسایەکی دادپەروەرانەتر بونیاد بنرێت کە بەرژەوەندییەکانی منداڵەکە مسۆگەری بکات و لە هەمان کاتدا هاوسەنگییەک لە نێوان ماف و بەرپرسیارێتیەکانی ناو خێزانەکەدا بپارێزرێت؟

 

هەروەها ئەم باسانە پێویستی پێداچوونەوەی گشتگیر بە یاسای باری کەسی ئاشکرا دەکەن، چاکسازییەکان نابێت تەنها لە ڕێکخستنەکانی سەرپەرشتیکردندا سنووردار بن، بەڵکو پێویستە درێژببنەوە بۆ پرسەکانی پشتیوانی دارایی، سەرپەرشتیکردنی هاوبەش، سەرپەرشتیکردنی پەروەردەیی، و مسۆگەری پاراستنی کۆمەڵایەتی و یاسایی بۆ منداڵان و ژنان دوای جیابوونەوە، بەمەش دادپەروەری زیاتر و سەقامگیری خێزان بەدەستبهێندرێت.