ئەسما فەتحی

 

قاهیرە – شەپۆلی ئەم دواییەی ئاشکراکردنەکان سەبارەت بە هەراسانکردن بەبێ ئاماژەدان بە ناوەکان یان گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی فەرمی ڕوویداوە، ئەمەش پرسیاری لەسەر ئەو هۆکارانە دروستکردووە کە وا لە هەندێک لە ڕزگاربووان دەکات لەبری ئەوەی داوای پەناگەی یاسایی بکەن، بە ئاشکراکردنی گشتی ڕازی بن.

 

هاوکاتە لەگەڵ پەرەسەندنی باسێک سەبارەت بەو ئاڵەنگاریانەی کە ژنان ڕووبەڕووی دەبنەوە ئەگەر بڕیار بدەن ڕێکاری یاسایی بگرنەبەر، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو فشارە کۆمەڵایەتیانەی کە لەوانەیە ڕووبەڕوویان ببنەوە یان ئەو گومانانەی لە دەوری هەژمارەکانیان هەیە، ئەمە جگە لەو ئاڵۆزییانەی کە پەیوەندییان بە سەلماندنی نموونەکانی توندوتیژی سێکسییەوە هەیە لەبەردەم دادگاکاندا.

 

هەروەها شەپۆلی ئەم دواییەی ئاشکراکردنەکان لایەنێکی دیکەی کێشەکانی ئاشکرا کرد، چونکە ئەو شایەتحاڵانەی لەخۆگرتبوو کە ئەو کەسانەیان تۆمەتبار دەکرد بە بەشێک لە تۆڕی پشتیوانی یان پارێزراوی بۆ ڕزگاربووان دادەنران، ئەمەش نیگەرانییەکانی لەبارەی سروشتی پەیوەندییەکانی ناو ئەم کەشە پشتیوانییانە و سنوورە پیشەییەکانیان وروژاند.

 

پارێزەر هیام جەناینی، سەرۆکی یەکەی پاڵپشتی یاسایی لە دامەزراوەی ”مؤنث سالم”بۆ بەهێزکردنی ژنان، هۆکارە سەرەکییەکانی ڕوونکردەوە، کە بۆچی هەندێک لە ڕزگاربووان هەڵیدەبژێرن بە ئاشکرا ئاشکراکردن بەبێ ئەوەی ناوی خۆیان ئاشکرا بکەن نەک بەدواداچوون بۆ ڕێکاری یاسایی، هەروەها شیکارییەکانی خۆی سەبارەت بە ئاڵەنگاری پەیوەست بە متمانە و سنووری پشتیووانی لەناو ئەم کەشانە دا پێشکەش کرد، وەک لە شایەتحاڵیەکانی ئەم دواییەدا دەرکەوتووە، چەواشەکاری کۆمەڵایەتی یەکێکە لە هۆکارەکانی ئامادەنەبوونی ڕاپۆرتکردن.

 

ئەو چەواشەکارییە کۆمەڵایەتییەی کە پەیوەندی بە تاوانەکانی توندوتیژی سێکسییەوە هەیە، نیگەرانییەکی زۆر بۆ ژنان دەوروژێنێت، کاردانەوەکانی ڕاپۆرتکردنی ڕووداوێک تەنها لە پرۆسەی یاساییدا سنووردار نییە، ئەوان درێژدەبنەوە بۆ ئەو سزا توندانەی کۆمەڵایەتی و گومانەکانی دەوروبەری گێڕانەوەی زیانبەرکەوتوو، ئەم ڕاستییە وا دەکات هەندێک لە ڕزگاربووان زیاتر مەیلیان هەبێت بۆ ئاشکراکردنی ئەزموونەکانیان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ یان بە نادیار.

 

هیام جەنانی تێبینی ئەوەی کردووە، کە زۆرێک لە ڕزگاربووان پێیان باشە ئەزموونەکانیان لە ڕێگەی پەیامی بێناو یان شایەتحاڵی بڵاوکردنەوە لە لاپەڕەی پشتیوانی یان هەژماری کەسیدا بەیەکەوە باس بکەن، نەک ڕاستەوخۆ بچنە لای دەسەڵاتی دادوەری، ئەم هەڵبژاردنە پەیوەندی بە کۆمەڵێک دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتییەوە هەیە کە لە دەوری تاوانەکانی توندوتیژی سێکسیدان.

 

ڕوونیکردەوە، کە زیانبەرکەوتووێک لەوانەیە لە ساتەوەختی ڕاپۆرتەکەیەوە ڕووبەڕووی بڕیاردانی توندی کۆمەڵایەتی ببێتەوە، بەتایبەتی ئەگەر ڕووداوەکە کەسێکی ناسیبێتی تێدابێت یان ئەگەر لە هەلومەرجێکدا چاوی پێی کەوتبێت کە دواتر دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ گومانکردن لەسەر چیرۆکەکەی، هەندێک لە ڕزگاربووان ترسیان هەیە کە ڕاپۆرتکردنی ڕووداوەکە ببێتە هۆی تۆمەتبارکردنیان یان بەرپرسیارێتییان لە ڕووداوەکە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، ترس تەنها لە کاردانەوە گشتیەکانی کۆمەڵگەدا سنووردار نییە، بەڵکو هەندێکجار لەناو خودی خێزانەکەدا، ڕەنگە هەندێک لە منداڵانی کچ ترسیان هەبێت کە تووشی توندوتیژی یان تاوانبارکردنی توند بن ئەگەر خێزانەکانیان بزانن چی ڕوویداوە، بەتایبەتی لەو حاڵەتانەی کە ڕەنگە ڕووداوەکە لە ئەنجامی پەیوەندییەکی پێشوو یان بەرکەوتن لەگەڵ تاوانبارەکەدا لێکبدرێتەوە.

 

بارگرانی سەلماندن و ئاڵۆزییەکانی پرۆسەی یاسایی

جگە لە فشارە کۆمەڵایەتییەکان، ڕزگاربووان ڕووبەڕووی ئاستەنگی یاسایی دەبنەوە کە دەتوانێت بڕیاری ڕاپۆرتکردن قورستر بکات، بە تایبەت لەو تاوانانەی کە لە بنەڕەتدا سەلماندنی سەختە، میکانیزمەکانی سەلماندن لە حاڵەتەکانی توندوتیژی سێکسیدا زۆرجار ئاستەنگێک بۆ زیانبەرکەوتووا دروست دەکەن، ئەمەش دوودڵی لەنێو هەندێکدا دروست دەکات بۆ ئەوەی داوای پەناگەی یاسایی بکەن.

 

لەم چوارچێوەیەدا، هیام جەناینی وتی: پرسە یاساییەکانیش بەربەستێکی بەرچاو بۆ زۆرێک لە ڕزگاربووان دروست دەکەن کاتێک بیر لە تۆمارکردنی ڕاپۆرتی فەرمی دەکەنەوە، هەروەها زۆرجار یاسا باری سەلماندنی ڕووداوەکە دەخاتە سەر خودی زیانبەرکەوتوواون.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەمە لە حاڵەتەکانی توندوتیژی سێکسیدا ئاڵۆزتر دەبێت، کە زۆرجار دوور لە چاوی گشتی یان لە شوێنە داخراوەکاندا ڕوودەدات، ئەمەش وا دەکات شایەتحاڵ یان بەڵگەی ڕاستەوخۆ دەگمەن بێت، نەبوونی بەڵگەی لەو جۆرە دەتوانێت زیانبەرکەوتوواون بخاتە دۆخێکی سەختەوە، چونکە دەبێت بە ئامرازی سنووردار بۆ سەلماندن ڕووداوەکە بسەلمێنێت.

جەختی لەوە کردەوە، کە ئەم ئاڵۆزیانە وا لە هەندێک منداڵانی کچ دەکەن دوودڵ بن لە دەستپێکردنی پرۆسەیەکی یاسایی درێژخایەن کە دەتوانێت فشاری کۆمەڵایەتی و دەروونی بەرچاوی بەدوای خۆیدا بهێنێت، بەبێ ئەوەی هیچ مسۆگەریەک بۆ دەرئەنجامێکی ڕوون هەبێت.

 

”شۆکی تۆمەتەکان لەناو بازنەکانی پشتیوانیدا”

شەپۆلی ئەم دواییەی ئاشکراکردنەکان زۆرێک لە چاودێرانی تووشی شۆک کردووە، چونکە ئەو شایەتیانیانەی لەخۆگرتبوو کە ئەو کەسانە تۆمەتبار دەکەن کە پێشتر بە بەشێک لە پشتیوانی یان شوێنی پارێزراوی بۆ ڕزگاربووان دادەنران، ئەمەش باسێکی فراوانتری کردووەتەوە سەبارەت بە سروشتی پەیوەندییەکان لەناو بازنەکانی پشتیوانی و سنوورە پیشەییەکانیان.

 

هیام جەناینی باسی لە شەپۆلی شایەتحاڵی کرد، کە کاریگەری لەسەر هەندێک کەس هەبوو وەک بەشێک لە بازنەکانی پشتیوانی سەیر دەکران و ئەم ڕووداوانە بۆ زۆر کەس شۆککەر بوون.

 

ڕوونیکردەوە، کە هەندێک لەو ناوانەی لە شایەتحاڵیدا باسکراون پێشتر وەک سەرچاوەی پشتیوانی یان ئامۆژگاری بۆ ڕزگاربووان پێشنیارکراون، ئەمەش پرسیارەکانی سەبارەت بە سنووری پەیوەندی نێوان دابینکەرانی پشتیوانی و ڕزگاربووان وروژاندووە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، پاراستنی کەشی پشتیوانی پێویستی بە سنووری پیشەیی ڕوون هەیە، بەتایبەتی لە بوارەکانی پشتیوانی یاسایی یان دەروونیدا، هەروەها بەزاندنی ئەو سنوورانە پێگەی تاک وەک کەشی پارێزراو بۆ ڕزگاربووان تێکدەدات.

 

”منداڵانی خوار تەمەنی یاسایی و قورسترین پێشێلکارییەکان”

لەنێو ئەو لایەنانەی کە سەرنجی ڕاکێشا لەم ئاشکراکردنانەی ئەم دواییەدا، بوونی کەیسەکان بوو کە ژنانی گەنجی تێدابوو، ئەمەش ڕەهەندی یاسایی و مرۆیی هەستیارتر بەرز دەکاتەوە، بە لەبەرچاوگرتنی پێگەی یاسایی جیاوازی منداڵانی خوار تەمەنی یاسایی بە بەراورد لەگەڵ بەتەمەنە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، هەندێک لە شایەتیدانەکان کەیسەکانی ژنانی گەنجیان لەخۆگرتووە، ئەوەش ڕوونیکردووەتەوە کە یاساکە بە ڕوونی جیاوازی دەکات لە نێوان ئەوانەی لە خوار هەژدە ساڵن و ئەوانەی سەرووی ئەو تەمەنەن.

 

دووپاتیکردەوە، منداڵێکی کچی خوار تەمەنی ١٨ ساڵ لەڕووی یاساییەوە وەک منداڵ پۆلێن دەکرێت، بەبێ گوێدانە قۆناغی خوێندن، هەر پەیوەندییەک یان ڕەفتارێکی سێکسی لەگەڵ منداڵێکی کەم تەمەندا لەڕووی یاساییەوە جیاواز سەیر دەکرێت و مەرجی توندتری بۆ دانراوە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، منداڵانی کچ لەم تەمەنەدا زۆرجار ئەو ئەزموونەیان نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو جۆرە بارودۆخانە یان تێگەیشتن لە دەرئەنجامەکانیان، ئەمەش وا دەکات ئەو پێشێلکاریانەی بەرامبەریان ئەنجامدەدرێت لە هەردوو ڕوانگەی مرۆیی و یاساییەوە ڕاستەقینەتر بێت.

 

”ستراتیژییەکانی بەرگریکردن لە تۆمەتبارەکان”

کاردانەوەی بەشێک لە تۆمەتبارەکان لەم کەیسانەدا دەرکەوتووە کە مامەڵەکردن لەگەڵ شەپۆلی ئاشکراکردنەکاندا چیتر سنووردار نییە بە نکۆڵی یان بێدەنگی، بەڵکو ئێستا ستراتیژی جیاواز لەخۆدەگرێت بۆ هەوڵدان و گومانکردن لەسەر گێڕانەوەکان یان دووبارە چوارچێوەدان بە ڕاستییەکان.

 

پارێزەر هیام جەناینی ئاشکرای کرد کە هەندێک لە کاردانەوەکانی تۆمەتباران لە شەپۆلی ئاشکراکردنی ئەم دواییەدا جیاواز دەرکەوت لە کاردانەوەکانی پێشوو، چونکە هەندێک هەوڵیان داوە پەیامی تایبەت بڵاوبکەنەوە یان داوای لێکۆڵینەوەی ناوخۆیی بکەن.

 

پێی وایە ئەم پراکتیزانە ڕەنگدانەوەی هۆشیارییە لە نێوان هەندێکیاندا سەبارەت بە ئاڵۆزییە یاساییەکانی پەیوەست بەم کەیسانە، بەتایبەتی سەبارەت بە بارگرانی سەلماندن یان سەختی سەلماندنی ئەو ڕووداوانەی کە ماوەیەکی زۆر لەمەوبەر ڕوویانداوە، هەروەها بە تێپەڕبوونی کات دەتوانێت سەلماندنی هەندێک ڕووداو ئاڵۆزتر بکات و لەوانەیە لە هەندێک حاڵەتدا ببێتە هۆی کوژانەوەیان بە شێوەیەکی یاسایی بەهۆی یاسای بەسەرچوونەوە.

 

”پێویستی یاسایەک بۆ پاراستنی شایەتحاڵان و زانیاریدەرەکان”

لەگەڵ بەردەوامبوونی ئەم ئاڵەنگاریانە، بەهێزکردنی پاراستنی یاسایی بۆ زیانبەرکەوتووان وەک هۆکارێکی سەرەکی بمێنێتەوە بۆ هاندانی ڕزگاربووان بۆ تۆمارکردنی ڕاپۆرتی فەرمی، بەتایبەتی ئەگەر ڕێوشوێنی پارێزراوی پێویست بۆ پاراستنی زانیارییەدەرەکانیان و ڕێگریکردن لە دزەپێکردنی.

 

هیام جەناینی وتی: دابینکردنی مسۆگەری یاسایی بۆ پاراستنی زانیارییەکانی زیانبەرکەوتوواندا دەتوانێت هەنگاوێکی بەرچاو بێت لە هاندانی ڕزگاربووان بۆ بەدواداچوونی ڕێکاری یاسایی، هەروەها دەرکردنی یاسایەک کە بە تایبەتی شایەتحاڵان و زانیاریدەرەکان و پسپۆڕان بپارێزێت، دڵنیای دەدات لەوەی کە زانیارییەکانی زیانبەرکەوتووان بە نهێنی دەهێڵرێنەوە و تەنها بۆ ژمارەیەکی سنووردار لە بەرپرسانی بەشداربوو لە لێکۆڵینەوەکەدا دەستیان پێدەگات.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، چوارچێوەیەکی یاسایی لەو شێوەیە دەتوانێت بەشداربێت لە بەهێزکردنی متمانەی ڕزگاربووان بە سیستەمی دادوەری و هانیان بدات بۆ ڕاپۆرتکردنی ئەو پێشێلکاریانەی کە تووشی بوون.

 

شایانی باسە کە شەپۆلی ئەم دواییەی ئاشکراکردنەکان ڕاستیەکی ئاڵۆز ئاشکرا دەکات، کە زۆرێک لە ژنان ڕووبەڕووی دەبنەوە کاتێک بیر لە ڕاپۆرتکردنی توندوتیژی سێکسی دەکەنەوە، لە نێوان ترس لە چەواشەکاری کۆمەڵایەتی، ئاڵۆزییەکانی سەلماندنی تاوانباربوون و پارێزبەندییە یاساییە لاوازەکان بۆ زانیاریدەرەکان، هەندێک لە ڕزگاربووان خۆیان دەبیننەوە کە ڕووبەڕووی ڕێڕەوێکی یاسایی چالاک دەبنەوە.

 

ئەم دۆزینەوانە ئاماژە بەوە دەکەن، کە چارەسەرکردنی ئەم پرسانە پێویستی بە زیاترە لە تەنها هاندانی زیانبەرکەوتوواون بۆ ڕاپۆرتکردن هەروەها پێویستی بە پەرەپێدانی چوارچێوەی یاسایی و ڕێکارەکانی پەیوەست بەم کەیسانە و بەهێزکردنی میکانیزمەکانی پاراستنی زانیاریدەرەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری کۆمەڵایەتی فراوانتر کە پشتیوانی لە ڕزگاربووان دەکات و کولتووری گومان و چەواشەکاری کەم دەکاتەوە کە تا ئێستاش زۆرێک لە کەیسەکانی توندوتیژی دژی ژنان دەورە داوە.