زهور مەشریقی

 

تونس – جیاوازی موچەی ڕەگەزی ئیتر تەنها ئامارێکی ئابووری یان ژمارەیەک نییە کە لە ڕاپۆرتی ساڵانەی ڕێکخراوە کرێکارییەکاندا هاتووە، بووەتە ئامرازێکی پێکهاتەیی نەبینراو کە پەیکەری شار و کۆمەڵایەتی شارەکان لە قاڵب دەداتەوە و نەخشێکی ڕەگداکوتاوی قووڵی وەدەرنانی لە دژی ژنان بەردەوام دەکات.

 

کاتێک ژنێک کرێیەکی کەمتر لە پیاوێک بۆ هەمان کار وەردەگرێت یان کاتێک لە بازاڕی کاری فەرمی دوور دەخرێتەوە و بارگرانی دەبێت بە بەرپرسیارێتی چاودێریکردنی بێ موچە، ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکە سنووردار نییە بە کەمبوونەوەی توانای کڕینی، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ داگیرکردنی لە یەکێک لە مافە بنەڕەتییەکانی کە ئەویش مافی نیشتەجێبوونی گونجاو و ئاسایشی شارەکانە.

 

ژیان لە دڵی شارە سەردەمیەکەدا بووەتە دەسەڵاتی توانای دارایی بۆ هەڵگرتنی تێچوونە بەرزبووەکانی، وەک کرێی زیادەڕۆیی، خانووبەرەی گرانبەها و خەرجییە سەرەتاییەکانی ژیانی، لە نەبوونی یاسای دادپەروەرانە بۆ پاراستنی کرێچییەکان و سنووردارکردنی نرخی کرێ، ئەو بۆشاییە دەگۆڕێت بۆ بەربەستێک کە ژنان پاڵدەنێتە پەراوێز و پەراوێزی شارەکان، ئەم جیاکارییە جوگرافی و چینایەتییە زۆرەملێیە نەک هەر ژنان لە ڕووی کەشییەوە گۆشەگیر دەکات بەڵکو تێچووی هاتووچۆیان دوو هێندە دەکات، لە خزمەتگوزارییە سەرەکییە کوالیتییەکانی وەک چاودێری تەندروستی و پەروەردە بێبەشیان دەکات، لە کاتی هاتووچۆی ڕۆژانەیاندا ڕووبەڕووی مەترسییە ئەمنییەکان دەبنەوە.

 

بۆیە ناکرێت قەیرانی نیشتەجێبوون کەم بکرێتەوە، نە دادپەروەری کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە بەدەست بهێنرێت، بەبێ ئەوەی چاکسازیی بنەڕەتی لە بازاڕی کار و سیاسەتی ئابووریدا نەکرێت، بەهێزکردنی ژنان بۆ بەکارهێنانی مافەکانیان لە شاردا لە دەستەبەرکردنی کرێی دادپەروەرانە دەست پێدەکات و دەگاتە لوتکە بە پلاندانان و یاسای شارستانی وەڵامدەرەوەی ڕەگەزی کە شارەکان وەک کەشی بەرهەمهێنان و یەکسانی سەیر دەکات نەک مەیدانی وەدەرنانی و پەراوێزخستن.

 

نادرە ئوبا، توێژەر لە کۆمەڵەی "یەکتربڕین بۆ ماف و ئازادییەکان"، دەستپێکردنی توێژینەوەیەکی هاوبەشی لەگەڵ "فەرمانگەی گەشەپێدانی شارەکانی مرۆڤ" بە ناوی "شارەکان وەک فاکتەری بەرهەمدار بۆ یەکسانی" ڕاگەیاند، توێژینەوەکە ڕێبازێکی شیکاری بەراوردکاری لە نێوان تونس و میسر بەکاردەهێنێت، کە تیشک دەخاتە سەر جیاوازی موچەی ڕەگەزی و کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی لەسەر تێکدانی مافی ژنان بۆ دەستڕاگەیشتن بە خانووبەرەی گونجاو و سەقامگیری کۆمەڵایەتی.

 

جیاوازی موچە وەک ئامرازێک بۆ دوورخستنەوە

جەختی لەوە کردەوە، کە جیاوازی موچە هۆکارێکی سەرەکییە بۆ بەردەوامبوونی کەمکردنەوەی شارەکان لە دژی ژنان، هەروەها چەمکی "خانووی گونجاو" سنووردار نییە بە لایەنە جەستەی و پێکهاتەییەکانی باڵەخانەکە، بەڵکو چەندین ڕەهەند لەخۆدەگرێت، لە هەمووی گرنگتر توانای دارایی بۆ دابینکردنی تێچووی خانووبەرە.

 

توێژینەوەکە هۆکاری ئەم ئاڵەنگاریانەی بۆ نەبوونی یەکسانی پێکهاتەیی و ئابووری و لاوازی بەشداری ژنان لە بازاڕی فەرمی کاردا گەڕاندووەتەوە، ئامارەکانی خستەڕوو کە ڕەنگدانەوەی قەبارەی قەیرانەکەن: لە میسر بەشداری ژنان لە بازاڕی فەرمی کاردا لە ١٨٪ تێپەڕ ناکات، لە کاتێکدا، لە تونس دەگاتە نزیکەی ٥٥٪، ئەم بارگرانییە ئابوورییانە بەهۆی ئەوەی ژنان قورسایی کاری چاودێری بێ موچە هەڵدەگرن، ئەمەش کاتەکانیان دەبات و ڕێگری لە بەهێزکردنی ئابوورییان دەکات.

 

دابەزینێکی بەرچاو لە توانای کڕینی خانووبەرە

نادرە ئوبا ئاشکرایکردووە، ئەو بەراوردکارییەی لە ڕاپۆرتەکەدا خراوەتەڕوو، جیاوازییەکی ڕوون و ژمارەیەکی مەترسیدار ئاشکرا دەکات، کە کاریگەرییان لەسەر ئاسایشی نیشتەجێبوونی ژنان هەیە، لە میسر جیاوازی داهاتی مانگانە لە ٢٠٪ تێدەپەڕێت لە بەرژەوەندی پیاوان، ئەمەش دەبێتە هۆی دابەزینی ٨٠٪ی توانای ژنان بۆ کڕینی خانووبەرە، لە تونس سەرەڕای نەبوونی ئاماری وردی فەرمی سەبارەت بە جیاوازی موچەی مانگانە، بەڵام هێشتا پرسێکی پێکهاتەیی و بەردەوامە. ئەم بۆشاییە بەشدارە لە دابەزینی توانای ژنان بۆ کڕینی خانووبەرە تا ٩٠٪، هەروەها ئەم دابەزینە پەیوەستە بە بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی خانووبەرە و تێچووی کرێی خانووبەرە، ئەمە جگە لە خەرجییەکانی ژیانی هاوپێچە و سەخت بۆ ژنان، وەک وزە (کارەبا و گاز) و پارەی ئاو.

 

نەبوونی چوارچێوەی یاسایی کە کرێی خانوو ڕێکدەخات

لە بەرەی یاسادانان، نادرە ئۆبا ڕوونیکردەوە، کە دیارترین ئاڵەنگاری یاسایی لە نەبوونی چوارچێوەی یاسایی دادپەروەرانەدایە کە بازاڕی خانووبەرەی کرێ ڕێکدەخات، یاساکانی ئێستا لە هەردوو وڵاتدا نزیکەی ئازادییەکی تەواو بە خاوەن خانووەکان دەبەخشن لە دانانی نرخی کرێ و زیادکردنی ساڵانە، بەبێ ئەوەی هیچ میکانیزمێکی چاودێری حکومەت یان سنووردارکردنی نرخێک هەبێت کە ڕەنگدانەوەی توانای کڕین بێت، ئەم بۆشاییە یاساییە بەردەوام ژنان دەخاتە بەردەم مەترسی دەرکردنی لەناکاو یان نەدانی قەرز.

 

هەروەها باسی لە کێشەی "هەڵاواردنی جوگرافی و چینایەتی" لەناو پەیکەری شارەکاندا کرد، تێچووی زۆری خانووبەرە لە ناوەندەکانی شارەکاندا، گروپە لاوازەکان و ژنان ناچار دەکات کە بگوازرێنەوە بۆ ناوچە پەراوێزخراوەکان یان دوورەکان، ئەم دابەشکردنە جوگرافییە نایەکسانە دەبێتە هۆی بارگرانییەکی زیاتر کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر کوالیتی ژیانی ژنان دەبێت، لەوانە زیادبوونی تێچووی هاتووچۆ بەهۆی ژیان لە دووری شوێنی کار، دامەزراوە پەروەردەییەکان و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان، دابەزینی پێوەری خزمەتگوزاری و تێکچوونی ژێرخانی، نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی وەک چاودێری تەندروستی و پەروەردە لە ناوچە دەرەکییەکان.

 

هەروەها توێژینەوەکە تیشکی خستۆتە سەر هەڕەشە ئەمنییەکان و زیادبوونی مەترسییەکانی توندوتیژی کە ڕەنگە ژنان لە کاتی هاتووچۆکردن بۆ ئەو ناوچە دوورەدەستانە و گەڕانەوەیان ڕووبەڕووی ببنەوە.

 

کۆمەڵەی ”تقاطع” لە کۆتایی پێداچوونەوە بە ڕاپۆرتەکەدا داوای لە دەزگا حکومی و یاسادانانەکانی تونس و میسر کرد پاکێجێک لە چاکسازییە پێکهاتەییەکانی بەپەلە پەسەند بکەن، ئەم چاکسازیانە دەبێ بریتی بن لە داڕشتنی ڕێبازێکی یەکگرتوو کە سیاسەتی موچەی دادپەروەرانە و کار تێکەڵ بکات بۆ کەمکردنەوەی بۆشایی ئابووری، دەرکردنی یاسای ڕێگریکردن بۆ سیستەمی کرێ، دانانی سەقفێکی دادپەروەرانە لەسەر نرخی خانووبەرە و مسۆگەرکردنی پاراستن بۆ کرێچییەکان لە دەرکردنی ئارەزوومەندانە، پەرەپێدانی تۆڕەکانی گواستنەوەی گشتی و بەستنەوەی ناوچە پەراوێزخراوەکان بە ناوەندەکانی بەرهەمهێنان و خزمەتگوزاری بۆ کەمکردنەوەی جیاوازییە چینایەتی و جوگرافییەکان، پەسەندکردنی پلاندانانی شارستانی وەڵامدەرەوەی ڕەگەزی بۆ دڵنیابوون لە دروستکردنی شارە پارێزراو و یەکسانەکان بۆ هەموو گروپەکان.

 

توێژەر نادرە ئۆبا جەختی لەوە کردەوە، کە چارەسەرکردنی پرسی کرێ و دەستەبەرکردنی خانووبەرەی گونجاو مافێکی بنەڕەتی و یەکگرتوو و دابەشنەکراوی ئابووری و کۆمەڵایەتییە.