ڕۆشێل جونیور

 

سوەیدا- لەگەڵ پەرەسەندنی گرژییە ناوچەییەکان، سیماکانی ململانێ خێڵەکیەکان کە لە هەندێک وڵاتی ناوچەکە دەستیپێکردبوو، سەرهەڵدەدەنەوە و چیتر لە سنوورە جوگرافییەکانیان قەتیس نین، پێدەچێت ئەم گرژییانە بۆ وڵاتانی دیکەش بڵاوببنەوە، بە لەبەرچاوگرتنی بوونی هۆکارە شاراوەکان، وەکو گڕ لە ژێر خۆڵەمێشدا، کە دەتوانێت لە هەر کاتێکدا ململانێکان هەڵبگیرسێنێتەوە.

 

دیما هنیدی، چالاکوانی مافی مرۆڤ ئاماژە بەوە کرد، کە هەندێک لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دیارترینیان سووریا شاهیدی بوون، تەنها ململانێیەکی سیاسی نییە، بەڵکو ململانێیەکە کە بە پێشێلکارییەکی سەختی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ دیاری کراوە، ئەم پێشێلکاریانە بریتین لە بەئامانجگرتنی هاوڵاتیانی مەدەنی، کۆچکردنی زۆرەملێ و ئەو پراکتیزەکردنانەی کە دەگەنە تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتیە، کە لە پەیڕەوی ناوخۆی ڕۆمای دادگای تاوانەکانی نێودەوڵەتیدا پێناسە کراوە.

 

”گۆڕانکارییەکی مەترسیدار لە سروشتی ململانێکاندا”

دووپاتیکردەوە، یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی قۆناغی ئێستا گۆڕینی هەندێک ململانێیە لە ململانێی سیاسییەوە بۆ ململانێ لەسەر بنەمای ناسنامەی ئایینی یان خێڵەکی، ئەم گۆڕانکارییە نەک هەر هەڕەشە لە سەقامگیری سیاسی دەوڵەتەکان دەکات، بەڵکو سیستەمی پاراستنی مافەکانی مرۆڤ بەتایبەتی سەبارەت بە کەمینەکان تێکدەدات.

 

لە زۆر حاڵەتدا ئەم پێشێلکارییانە پەرەی سەندووە بۆ کۆمەڵکوژی و کردەوەی پاکتاوی نەتەوەیی، کاتێک ئەم تاوانانە سیستماتیک و بەربڵاو بن، دەکەونە ژێر سەختترین تاوانە نێودەوڵەتییەکان، وەک تاوانی جەنگ، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و جینۆساید، ئەم تاوانانە یاسای بەسەرچوونیان نییە و هەرچەند کات تێپەڕیبێت، لە ژێر لێپرسینەوەی یاساییدا دەمێننەوە.

 

”ئاستەنگەکانی بەردەم جێبەجێکردنی یاسای نێودەوڵەت”

دیما هندی ڕوونیشیکردەوە، سەرەڕای ڕوونی یاسا نێودەوڵەتییەکان، جێبەجێکردنیان ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو دەبێتەوە، یاسای نێودەوڵەتی زۆر پشت بە هاوکاری نێوان دەوڵەتان دەبەستێت، چ لە ڕەوانەکردنی کەیسەکان بۆ دادگا نێودەوڵەتییەکان و چ لە جێبەجێکردنی بڕیارەکاندا، ڕکابەرییە سیاسییەکان، بەتایبەتی لە نێوان زلهێزەکاندا، زۆرجار ڕێگری لە ڕەوتی دادپەروەری دەکەن، هەوڵەکانی لێپرسینەوە دوادەخەن یان تێکدەدەن.

 

جگە لەوەش بەکارهێنانی ئامرازە سیاسییەکانی وەک ڤیتۆ لە کۆڕبەندییە نێودەوڵەتییەکاندا دەتوانێت توانای کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنی کاریگەر سنووردار بکات، ئەمەش بەشدارە لە بەردەوامبوونی بێ سزا.

 

کاریگەرییەکانی ئەم ململانێیانە تەنها لە کایەی سیاسی یان یاساییدا سنووردار نییە، ئەوان درێژدەبنەوە بۆ ئازارە قووڵەکانی مرۆڤ، بە تایبەت بۆ ژنان و منداڵان، ئاوارەبوون، نائەمنی و بەرکەوتن بە توندوتیژی و ئازاردان هەموویان پەڵەی دەروونی و کۆمەڵایەتی درێژخایەن بەجێدەهێڵن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، منداڵان کە هیچ بەرپرسیارێتییەکیان لەم ململانێیانە هەڵناگرن، خۆیان دەبیننەوە کە بەونەتە زیان بەرکەوتەووی ڕاستیەکی سەختی هەژاری و ترس و ناسەقامگیری، لەکاتێکدا ژنان وەک دایک و ڕزگاربووانی بارودۆخی مرۆیی ترسناک بارگرانی دوو هێندەیان لەسەرە.

 

”بەرپرسیارێتی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی”

لە بەرامبەر ئەم ڕاستیەدا، ڕۆڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە سێ بواردا زۆر گرنگە: پاراستنی خەڵکی مەدەنی بەپێی یاسا مرۆییە نێودەوڵەتییەکان؛ پشتگیریکردن لە میکانیزمە سەربەخۆکانی لێکۆڵینەوە نێودەوڵەتییەکان بۆ لێپرسینەوە لە ئەنجامدەرانی پێشێلکارییەکان، کارکردن لە ڕووی سیاسی و دیپلۆماسییەوە بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی ململانێکان بۆ ململانێی خێڵەکی سنوور تێپەڕاندن، ئەزموونەکان دەریانخستووە کە ململانێ خێڵەکیەکان ئەگەر لە قۆناغە سەرەتاییەکانیاندا کۆنتڕۆڵ نەکرێن، زیاتر فراوان دەبن.

 

شانبەشانی ڕۆڵی دەوڵەتان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، کۆمەڵگەی مەدەنی وەک ئەکتەرێکی سەرەکی سەرهەڵدەدات کە ناتوانرێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی ململانێ خێڵەکیەکان و بەرەوپێشبردنی دادپەروەریدا پشتگوێ بخرێت. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و دەستپێشخەرییە ناوخۆییەکان چەندین بەرپرسیارێتی هەڵدەگرن، دیارترینیان بەڵگەنامەکردنی پێشێلکارییەکان و کۆکردنەوەی بەڵگە بۆ پشتگیریکردن لە پرۆسەکانی دادپەروەری نێودەوڵەتی، هۆشیارکردنەوەی گشتی لە مەترسییەکانی خێڵەکی و قسەی ڕقاو، کارکردن بۆ پێشخستنی کولتەوری پێکەوەژیان، پێشکەشکردنی پشتیوانی دەروونی و مرۆیی بۆ زیانبەرکەوتوواون، بەتایبەتی ژنان و منداڵانە فشارخستنە سەر حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئەوەی هەڵوێستی ڕاستەقینە یر بگرنەبەر لە لێپرسینەوە لە تاوانباران، دروستکردنی پردی گفتوگۆ لە نێوان چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بۆ کەمکردنەوەی دووبەرەکی و بەهێزکردنی ئاشتی کۆمەڵایەتی.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کۆمەڵگەی مەدەنی بە پەیوەندییە نزیکەکەی بە هاوڵەت، توانای ئەوەی هەیە هەم ڕۆڵی خۆپارێزی و هەم ڕۆڵی چاکسازی بگێڕێت، جا چ بە کەمکردنەوەی پەرەسەندنی ململانێکان یان بەشداریکردن لە بونیادنانەوەی متمانە لەناو کۆمەڵگە زیانلێکەوتووەکاندا.

 

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەمیشە بە فرەچەشنی ئایینی و نەتەوەیی تایبەتمەند بووە، فرەچەشنییەک کە سەرچاوەی دەوڵەمەندی کولتووری و شارستانی بووە، بەڵام سووتەمەنی ململانێ خێڵەکیەکان هەڕەشە لەم میراسە دەکات و کۆمەڵگەکان پاڵدەنێتەوە بۆ قۆناغەکانی دابەشبوون و دابەزین دوای چەندین ساڵ لە پێکەوەژیان و سەقامگیری ڕێژەیی.

 

”دادپەروەری پێشمەرجێکە بۆ ئاشتی”

لە کۆتای قسەکانیدا دیما هنیدی جەخت لەوە دەکاتەوە، کە پاراستنی مرۆڤەکان دەبێت لە سەرووی هەر ڕەچاوکردنی سیاسی یان خێڵەکییەوە بمێنێتەوە و یاسای نێودەوڵەتیش بە پلەی یەکەم بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ بوونی هەیە، بۆیە هەر لایەنێک ئەم بنەمایانە پێشێل بکات، دەبێت لێپرسینەوەی لەگەڵدا بکرێت.

 

جگە لەوەش گەیشتن بە دادپەروەری تەنها لە دامەزراوە فەرمییەکان سنووردار نییە، پێویستی بە هەوڵی هاوبەشی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و کۆمەڵگەی مەدەنی هەیە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە بێ سزایی و بونیادنانی ئاشتییەکی بەردەوام لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ.

 

دادپەروەری هەڵبژاردنێکی سیاسی نییە، بەڵکو ئەرکێکی یاسایی و ڕەوشتی و مەرجی بناغەی بۆ هەر ئاشتییەکی ڕاستەقینە و بەردەوام لە هەرێمێکدا کە بەهۆی ململانێکانەوە ماندوو بووە.