دوای دوو هەفتە لە رووداوی قامچیلێدانی ژنێک لە سەبها کاردانەوەی دادپەروەری کۆتایی نایەت
جێبەجێکردنی سزای قامچی لێدان بە ئاشکرا لە سەبها، کاردانەوەکانی سەبارەت بە سنووری بانگەشەکردن لە جێبەجێکردنی سزاکاندا زیندوو کردووەتەوە، بەو پێیەی بۆچوونەکانی مافی مرۆڤ گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دادپەروەری تەنها لە جێبەجێکردنی سزاکەدا سنووردار نییە.
مونا توکا
لیبیا - دوای دوو هەفتە لە جێبەجێکردنی سزای قامچیلێدان بەرامبەر بە ژنێک لە شاری سەبهای باشووری لیبیا بە تۆمەتی "زینا"، ئەوەی کە هاوڕێی بوو لە گرتنی وێنەی پرۆسەی جێبەجێکردنەکە و بڵاوکردنەوەی بە فراوانی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، هێشتا ڕووداوەکە گفتوگۆیەکی دادپەروەری و یاسایی دەوروژێنێت لەبارەی کەرامەتی مرۆڤ، سنووری بڵاوکردنەوەی دیمەنەکانی جێبەجێکردنی سزادانەکان، ڕادەی پابەندبوون بە بنەمای یەکسانی لەبەردەم یاسادا.
جێبەجێکردنی سزای قامچیلێدان بەرامبەر بە ژنێک لە شاری سەبها هات تاوەکو تیشک بخاتە سەر کەلێنەکانی یاسای سزادانی لیبیا و یاسای دادبینی سزادان، لە کاتێکدا یاساناسان و دادپەروەران پێیانوایە کە ئەم دەقە یاساییانە بوونەتە پەککەوتوو لە بەرنگاربوونەوەی پێوەرە هاوچەرخەکانی دادپەروەری و مسۆگەرییەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، لە کاتێکدا لایەنگری جێبەجێکردنی سزادانەکان پێیانوایە کە ئەم بابەتە دەکەوێتە چوارچێوەی جێبەجێکردنی یاسادا، بەڵام دادپەروەران و چالاکوانان پرسیار دەوروژێنن لەبارەی ڕادەی گونجانی جێبەجێکردنی سزائە ئاشکرایەکان لەگەڵ کەرامەتی مرۆڤ و مسۆگەرییەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، ئایا گرتنی وێنەی جێبەجێکردنەکە و بڵاوکردنەوەی سزای دادوەری دەگۆڕێت بۆ سزایەکی کۆمەڵایەتی هەمیشەیی کە کاریگەرییەکانی درێژدەبنەوە بۆ سەر سزادراو و خێزانەکەی؟
"شۆکێکی ڕاستەقینە و سەرسوڕهێنەر"
ژنێکی دادپەروەر شاری سەبها کە پێی باش بوو ناوی ئاشکرا نەکرێت، ڕایگەیاند، کە سەیرکردنی مرۆڤێک لە ڕێگەی گشتی و لە بەرچاو تێپەڕبوواندا، لەوانەش منداڵان و بەتەمەنەکان، قامچی لێدەدرێت، ناتوانرێت لە ڕستەی "جێبەجێکردنی سزای دادوەری"دا کورت بکرێتەوە، دیمەنەکەی بە "شۆکێکی ڕاستەقینە و سەرسوڕهێنەر" پێناسە کرد.
روونیکردەوە، کە پێش نزیکەی سێ ساڵ بە ڕێکەوت تووشی ڕووداوی قامچیلێدان بووە، چاوەڕوانی نەدەکرد دیمەنێکی لەو شێوەیە لە لیبیا ببینێت، ئەوەی بینیویەتی تا ئەمڕۆش لە یادەوەرییەکیدا بە زیندوویی ماوەتەوە، هەستی تووڕەیی و خەمۆکی لە لای دروستکردووە بەرامبەر بە ڕاستیەک کە بە وتەی خۆی، بووەتە توانای مامەڵەکردن لەگەڵ دیمەنی لەو شێوەیەدا وەک شتێکی ئاسایی.
پرسیاری ئەوەی کرد کە ئایا سیستەمی یاسایی هێشتا پەککەوتووە لە وەرگرتنی سزای جێگرەوەدا کە تۆڵەسەندنەوە و لێپرسینەوە بەبێ دەستدرێژیکردنە سەر کەرامەتی مرۆڤ بەدی بهێنن، ئاماژەی بەوەدا، کە زۆرێک لە سیستەمە یاساییەکان ڕوو لە سزای جێگرەوە دەکەن، وەک کارکردن بۆ خزمەتی گشتی، پڕۆگرامەکانی چاکسازی و گەڕاندنەوەی باری ئاسایی، بە جۆرێک کە سزاکە بکاتە ئامرازێک بۆ چاککردنەوەی تاک و کۆمەڵگە، نەک تەنها ئازاردانی جەستەیی یان ناوزڕاندنی سزادراو.
پێداچوونەوە بە یاساکاندا بەشێکە لە گەشەسەندنی دادپەروەری
جەختی لەوە کردەوە، کە گفتوگۆکە دەبێت تەنها لەسەر پرسیارێک کورت نەبێتەوە کە ئایا سزاکە یاساییە یان نا، بەڵکو دەبێت درێژببێتەوە بۆ ئەوەی کە ئایا دادپەروەری بەدی دەهێنێت و کەرامەتی مرۆڤ دەپارێزێت، هەروەها یاساکان دەقی بەردین نین، بەڵکو دەچنە ژێر پێداچوونەوەوە هەر کاتێک تێڕوانینی کۆمەڵگە بۆ مرۆڤ و سزادان گەشە بکات.
ئاماژەی بەوەشکردووە، کە ئەو کۆمەڵگەیانەی پێشڕەوی دەکەن تەنها بە جێبەجێکردنی یاساکانیانەوە ناوەستن، بەڵکو سەرلەنوێ پێداچوونەوە بەو یاسایانەدا دەکەنەوە، تاقی دەکەنەوە لە ڕۆشنایی بنەماکانی دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤدا، نایەوێت قامچیلێدان ببێتە دیمەنێکی ئاسایی لە لیبیا، نە ئەوەی کە منداڵان گەورە ببن و بێڕێزی جەستەیی بە بەشێکی ئاسایی ژیانی ڕۆژانە بزانن.
گرتنی وێنەی جێبەجێکردنەکە و گۆڕینی بۆ ئامرازێک بۆ ناوزڕاندن
سەلما مەسعود، ڕۆژنامەنووس و چالاکوانی دادپەروەر لە شاری سەبها ڕایگەیاند، کە هەڵسەنگاندنی ڕەوایەتی هەر سزایەک تەنها بە دەردانی بڕیارێکی دادوەرییەوە ناوەستێت، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ دڵنیابوون لە بەردەستبوونی سەرجەم مسۆگەرییەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، لەوانەش مافی بەرگری، سەربەخۆیی دادوەری، ڕەخساندنی هەلی تانەلێدان لە بڕیارەکاندا بەپێی ڕێکارە یاساییەکان.
پێیوابوو کە وێنەگرتنی جێبەجێکردنی سزاکە و بڵاوکردنەوەی بە فراوانی لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە لەوانەیە جێبەجێکردنی بڕیارەکە بگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ ناوزڕاندن، کە دەستدرێژی دەکاتە سەر مافی کەسەکە لە کەرامەت و تایبەتمەندییدا تەنانەت دوای دەردانی بڕیارەکەش، بڵاوبوونەوەی ئەم ڤیدیۆیانە کاریگەری دوورودرێژ لەسەر ژیانی سزادراو و خێزانەکەی بەجێدەهێڵێت، بەتایبەت لە سایەی مانەوەی ناوەڕۆکەکەدا بە بڵاوکراوەیی لەسەر ئینتەرنێت بۆ ماوەیەکی درێژ، ئەو بابەتەی کە ڕەنگە سزاکە لە ڕووی کۆمەڵایەتی و دەروونییەوە درێژبکاتەوە بۆ شتێک کە لە سنووری بڕیاری دادوەریی خۆی تێپەڕێت.
سەلما مەسعود وەستا لەسەر سنوورداربوونی دەرکەوتنی ژنەکە لە دیمەنەکانی جێبەجێکردنی سزادا، بە بێ دەرکەوتنی پیاوە تۆمەتبارەکەی هاوڕێی لە کەیسەکەدا، ئەوەی بە هەڵوێستێکی شایستەی پرسیارکردن دانا لەبارەی ڕادەی جێبەجێکردنی بنەمای یەکسانی لەبەردەم یاسادا، ئایا ڕێکارەکان بە هەمان شێواز بەرامبەر بە سەرجەم لایەنەکان جێبەجێکراون یان نا.
هەروەها بانگوازی کرد بۆ مسۆگەرکردنی یەکسانی لە جێبەجێکردنی یاسادا لەسەر سەرجەم لایەنەکان بێ جیاکاری، و دابینکردنی سەرجەم مسۆگەرییەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە پێش جێبەجێکردنی هەر بڕیارێک، لەگەڵ دانانی ڕێسای ڕوون کە ڕێگری بکەن لە قۆستنەوەی جێبەجێکردنی سزادانەکان لە ڕووی ڕاگەیاندنەوە، بە جۆرێک کە لە هەمان کاتدا شکۆمەندی دادوەری و مافی تاکەکان بپارێزێت.
ڕووداوەکە گفتوگۆی دەربارەی یەکسانی لەبەردەم یاسادا نوێکردەوە، پاش ئەو پرسیارانەی لەبارەی جێبەجێکردنی سزاکە بەرامبەر بە لایەنی تر و بانگوازەکان بۆ پێداچوونەوە بە ڕێکارەکانی جێبەجێکردندا بە جۆرێک کە هاوسەنگی لە نێوان سەروەری یاسا و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤدا بەدی بهێنێت، سەرەڕای تێپەڕبوونی دوو هەفتە، هێشتا کەیسەکە پرسیار دەوروژێنێت لەبارەی سنووری ئاشکرابوون لە جێبەجێکردنی سزادانەکان و ڕۆڵی دامەزراوە دادوەری و ئەمنییەکان لە مسۆگەرکردنی جێبەجێکردنیان بەپێی یاسا، بە جۆرێک کە شکۆمەندی دادوەری و مافی تاکەکان بپارێزێت، متمانە لە سیستەمی دادپەروەریدأ بەهێز بکات.