ئازادی “ئامارگی”... واتای مێژوویی “گەڕانەوە بۆ لای دایک”
بۆ تێگەیشتن لە گەشەسەندنی مێژوویی میزۆپۆتامیاو بەشدارییەکانی لە شارستانیەتی مرۆڤایەتیدا، تابلۆی مێخی گرنگییەکی تایبەتیان هەیە، کە نەک هەر لایەنی ئابووری و کارگێڕی بەڵگەدار دەکەن، لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیستمی دادپەروەری ئاشکرا دەکەن.
ناوەندی هەواڵ
کۆنترین بەڵگەنامەی نووسراوی ناسراو کە گوزارشت لە چەمکی "ئازادی" دەکات لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، پێدەچێت لەسەر تەختە گڵینەکانی شارستانیەتی سۆمەری دۆزرابێتەوە، ئەم چەمکە لە وشەی "ئامارگی" ((Amargi یان Amagi))دا دەردەکەوێت کە لەسەر تابلۆکان دۆزراوەتەوە، باس لە چاکسازییەکانی پاشای سۆمەری ئوروکاگینا دەکات لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٥٠ پێش زایین.
وشەی "ئامارگی" لە دوو بزوێنی سۆمەری پێکهاتووە: (ama) بە واتای "دایک" و (gi) بە واتای "گەڕانەوە"، واتای وشەیی بریتییە لە "گەڕانەوە بۆ لای دایک"، بە تێپەڕبوونی کات، وشەکە واتای ئاماژەی فراوانتری بەدەستهێنا، هاتە سەر واتای ئازادی و گەڕاندنەوەی مافەکان و گەڕانەوە بۆ سەربەخۆیی.
چاکسازییەکان پێش سەردەمیان
شارەکانی سۆمەری شایەتی ململانێی درێژخایەن بوون لەسەر سەرچاوە ئاوییەکان و زەوییە کشتوکاڵییەکان، بەڵگەنامە نووسراوەکانی پەیوەست بەم قۆناغە لە کۆنترین تۆمارە ناسراوەکانی شەڕ و ئاشتییە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.
لەم چوارچێوەیەدا، مێژوونووسان ئەو چاکسازییانەی کە شا ئوروکاگینا لە شاری لاگاش جێبەجێی کردوون، بە یەکەم چاکسازییە کۆمەڵایەتییە ناسراوەکانی جیهانی دەزانن، ئوروکاگینا لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٥٠ پێش زایین فەرمانڕەوایی کردووە، لەبەرامبەر بارگرانییەکی قورسی باج و گەندەڵی بەربڵاو، کۆمەڵێک ڕێکاری بۆ باشترکردنی ژیانی خەڵکەکەی جێبەجێ کرد، سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە ئەم چاکسازییانە بریتی بوون لە هەڵوەشاندنەوەی هەندێک قەرز و سنووردارکردنی پراکتیزە ناڕەواکان و گەڕاندنەوەی ئازادی بۆ ئەو تاکانەی کە بەهۆی قەرز یان بەکارهێنانەوە کەوتبوونە بارودۆخێکی هاوشێوەی کۆیلایەتی.
تابلۆکانی سۆمەری تۆماری دەکەن کە ئەم ڕێوشوێنانە حاڵەتێکی "ئامارگی"یان گەڕاندەوە، واتە "گەڕانەوە بۆ لای دایک"، بۆ شاری لاگاش، ئاماژەیە بۆ گەڕاندنەوەی ئازادی و مافەکان.
یەکەم ئاماژی ئازادی لە مێژوودا
هەر لەبەر ئەم هۆکارە، وشەی "ئامارگی" بە یەکەم زاراوەی نووسراوی ناسراو دادەنرێت کە بۆ نیشاندانی چەمکی ئازادی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بەکارهاتووە، تابلۆی مێخیی سۆمەری کە نوێنەرایەتی ئەم وشەیە دەکات تا ئەمڕۆش وەک ئاماژەی ئازادی لەلایەن هەندێک بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و ڕەوتی ئایدۆلۆژی لە سەرانسەری جیهاندا بەکاردەهێنرێت.
سەبارەت بەو تابلۆیانەی کە چاکسازییەکانی ئۆروکاگینایان بەڵگە کردووە، هەندێکیان لە ئێستادا لە مۆزەخانەی لۆڤەردا پارێزراون، لەوێدا لەنێو ئەو کۆمەڵە شوێنەوارانەدا نمایشکراون کە سەرەتای بیرکردنەوەی یاسایی و کۆمەڵایەتی لە شارستانییەتە کۆنەکاندا بەڵگە دەکەن.