حەنان حارت

مەغریب-لە بەرزای چیای ئەتڵەسی گەورەی ڕۆژهەڵات، لە ناوچەی ئیملشیل لە پارێزگای میدلت لە ناوەڕاستی مەغریب، چیرۆکی ژنێک دەست پێدەکات کە دواتر چیرۆکەکەی دەبێتە یەکێک لەو چیرۆکانەی کە لە ڕێگەی نەریتی زارەکییەوە دەگوازرێتەوە لە سەردەمێکدا کە لە مەغریب بە ”سنوات الرصاص” ”ساڵانی ڕەساس”  ناسراوە، قۆناغێک کە لەگەڵ گێڕانەوەی خێزان و بەڵگەنامەی مافی مرۆڤدا یەکدەگرێتەوە.

 

چیرۆکی فازمە وحرفو، ژنێکی ئەمازیغ کە لە ساڵی ١٩٣٤ لە کۆشکی سونتات لە کۆمەڵگەی بوزمو لەدایک بووە، لە یادەوەری ناوخۆییدا ئامادەیە، بە پێچەوانەی ئەو بەڵگەنامە تاکەکەسییە سنووردارانەی کە لە ئەرشیفی گشتی بڵاوکراوەدا بەردەستە سەبارەت بە ژیانی.

 

زاراوەی ”سنوات الرصاص” ”ساڵانی ڕەساس” لە مەغریب بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە قۆناغێک کە بە نزیکەیی لە ساڵانی شەستەکانەوە تا نەوەدەکان دەگرێتەوە، لەو ماوەیەدا ڕاپۆرتە فەرمی و نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤی بەرفراوانیان بەڵگە کردووە.

 

 

دەستگیرکردن و دەستبەسەرکردنی یەک لە دوای یەک

 

شایەتحاڵی خێزانی و گێڕانەوەی ناکۆک ئاماژە بەوە دەکەن، کە فازمە وحرفو لە مانگی ئاداری ساڵی ١٩٧٣ لە ماڵی خێزانەکەی لە کۆشکی سونتات لەگەڵ دایکی و براکەی لەلایەن ئەندامانی باند و سوپا و هێزە یارمەتیدەرەکانەوە دەستگیرکراون.

 

ئەم گێڕانەوەیە باس لەوە دەکەن، کە بۆ یەکەمجار بردراوە بۆ ناوچەی بوزمو لە نزیک ئیملشیل، لەوێ نزیکەی هەشت ڕۆژ دەستبەسەر کراوە پێش ئەوەی دایکی و براکەی ئازاد بکرێن، دەستبەسەرکردنی بەردەوام بوو و دواتر گواسترایەوە بۆ زنجیرەیەک ناوەندی دەستبەسەرکردن.

 

ئاماژە بەوە دەکەن، کە بردراوە بۆ ناوەندی دەستبەسەرکردنی "کوربیس"، پاشان بۆ "درب مولاي الشريف" لە دار بەیزا، پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ ناوەندی ئاگدز لە باشووری ڕۆژهەڵاتی مەغریب.

 

هیچ بەڵگەنامەیەکی فەرمی لە سەرچاوە کراوەکاندا لەبەردەستدا نییە کە بە تاک و بە وردی هەموو قۆناغەکانی ئەم تاقیکردنەوە بەڵگەدار بکات.

 

 

پچڕانی هەواڵ و حیساباتی ناکۆک

 

هەژمارە خێزانییەکان هاوڕان لەسەر ئەوەی هەواڵی فازمە وحرفو دوای دەستگیرکردنی وەستاوە، هیچ پەیوەندییەکی فەرمی لەگەڵ خێزانەکەدا نەکراوە.

 

بەپێی ئەم گێڕانەوەیانە، دەستگیرکردنی پەیوەندی بە "پاڵپشتیکردنی شۆڕشگێڕانەوە"ەوە هەبووە، و دوای ئەوەی لە ماڵەکەیەوە بردراوە لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کراوە.

 

 

کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٧٦ لە دەستبەسەرگەی ئاگدز

 

فازمە حەرفوو لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٦ لە گرتووخانەی ئاگدز لە باشووری ڕۆژهەڵاتی مەغریب کۆچی دوایی کرد، مردنی لە ژێر بارودۆخی سەختی دەستبەسەرکردندا ڕوویداوە، بەڵام ئەم زانیاریانە بە بەڵگەنامە بڵاوکراوەکانی دادگا یان ڕاپۆرتە فەرمییەکان کە لە سەرچاوە کراوەکاندا بەردەستن و وردەکارییەکانی بارودۆخی وردی مردنەکەی پشتگیری ناکەن.

 

بەپێی ئەم گێڕانەوەیانە، وێنەی فازمە وحرفو بۆ ماوەی چەندین ساڵ بە شێوەیەکی بەرفراوان ناسراو نەبووە، پاشان بەپێی ئەم ماڵپەرانە، وێنەیەکی تایبەتی لە نێو کەلوپەلەکانیدا دوای مردنی دۆزرایەوە و دواتر لە رۆڕی کۆمەڵایەتیدا بڵاوکرایەوە وەک بەشێک لە هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی یادەوەرییەکەی.

 

 

بونیادنانەوەی هونەری یادەوەری

 

چیرۆکی فازمە وحرفو لە شانۆنامەی "الواشمة" "تاتۆچی"دا لەلایەن هونەرمەند فاتمە زەهرا سندانییەوە زیندوو دەکرێتەوە، بەدواداچوون بۆ یادەوەرییەکانی ژنان دەکات کە پەیوەستن بە قۆناغە مێژووییەکانی ڕابردووی مەغریبەوە.

 

فاتمە زەهرا سندانی بە ئاژانسەکەمانی ڕاگەیاندوە، کە کەسایەتییەکانی فازمە وحرفو، وەک لە مێژووە زارەکییەکانی پەیوەست بە  ”سنوات الرصاص” ”ساڵانی ڕەساس” دا دەگێڕدرێنەوە، بۆ شانۆنامەکە نوێنەرایەتی نموونەیەک چیرۆکی ژنان دەکەن کە لە نێوان گێڕانەوەی خێزانی و بەڵگەنامەی یاسایی ناتەواودا پارچە پارچە ماونەتەوە، شایەتحاڵی زارەکی لەگەڵ بەردەستبوونی سنوورداری ئەرشیفی تاکەکەسی بڵاوکراوەدا تێکەڵ دەبن، ئەمەش وایکردووە بونیادنانەوەی ڕێڕەوی مێژوویی ئەم کەسایەتیانە ببێتە پرۆسەیەکی ئاڵۆز کە بە تەنها بەڵگەنامە فەرمییەکان تێدەپەڕێنێت.

 

هێنانە ناوەوەی ئەم گێڕانەوەیەی لە کەشی شانۆدا بە هەوڵێک بۆ گەڕاندنەوەی گرنگی سیمبولی ئەم ئەزموونانە زانی، لە کایەی بێدەنگی یان بەڵگەنامەسازی ناتەواوەوە گواستەوە بۆ کەشی هونەری کە ڕێگە بدات بە دووبارە پشکنینی چۆنیەتی پێکهاتنی یادەوەری بەکۆمەڵ، کێ دەسەڵاتی نووسینەوەی بەدەستەوەیە و دیاریکردنی ئەوەی چی پارێزراوە و چی پەراوێزخراوە.

 

ئاماژەی بەوەدا، کە ئەم کارە هونەرییە باسێکی فراوانتر لەسەر چەمکی "دادپەروەری یادەوەری" دەکاتەوە، وەک ڕێگایەک کە سنووردار نییە بە دانپێدانانی یاسایی یان بەڵگەنامەکردنی دامەزراوەیی، بەڵکو تێکەڵکردنەوەی ئەزموونە لەبیرکراوەکانیش لە گێڕانەوەی کولتووری نیشتمانیدا لەخۆدەگرێت، هەروەها بیرکردنەوە لە سنوورەکانی نێوان ئەوەی بە فەرمی بەڵگەی لەسەرە و ئەوەی تەنها لە یادەوەری زارەکیدا بە زیندووی دەمێنێتەوە.

 

 

لە نێوان بیرەوەری و ئەرشیفدا

 

لە نەبوونی بەڵگەنامەی تاکەکەسی تەواو لە ئەرشیفی گشتی چاپکراودا، چیرۆکی فازمە وحرفو وەک نموونەیەک دەمێنێتەوە لە گرژی نێوان یادەوەری زارەکی و بەڵگەنامەی دامەزراوەیی لە نزیکبوونەوە لە قۆناغێکی مێژووی مەغریب کە تا ئێستاش بابەتی لێکۆڵینەوەی یاسایی و مێژوویی کراوەیە.

 

پێناچێت ئەم ژیاننامەیە تەنها چیرۆکێکی تاکەکەسی گۆشەگیر بێت، بەڵکو بەشێکە لە گێڕانەوەیەکی فراوانتری ژنان لە  ”سنوات الرصاص” ”ساڵانی ڕەساس”ەوە، کە شایەتحاڵی خێزانی لەگەڵ هەوڵەکانی بەڵگەنامەکردنی یاسایی و بونیادنانەوەی مێژوویی ئەو شتانەدا دەبڕدرێن کە هێشتا بە تەواوی بەڵگەدار نەکراون