تەمەنی سەرەوی

بەغدا - لەدوای ئەو گۆڕانکارییە سیاسییەی عێراق لەساڵی ٢٠٠٣دا شاهیدی بوو، ژنانی عێراق شاهیدی پێکهاتە گرنگەکان بوون لەسەر ئاستی دەستووری و یاسادانان، دیارترینیان پەسەندکردنی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ بوو، کە مسۆگەری نوێنەرایەتی ژنانی لە ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێژەی کەمتر نەبوو لە ٢٥٪ لەڕێگەی سیستمی پشکەوە، لەهەنگاوێکدا کە بەجۆرێک لەهەڵاواردنی ئەرێنی دادەنرا بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی بوونی ژنان لەئەنجومەنی نوێنەراندا ژیانی سیاسی.

دەستکەوتە دەستوورییەکانی دوای ساڵی ٢٠٠٣
نیدا جەبووری، ئەندامی پێشووی پەرلەمانی عێراق جەختی لەوە کردەوە، کە ژنانی عێراق دوای ساڵی ٢٠٠٣ دەستکەوتی گرنگیان بەدەستهێناوە، لە سەرووی هەمووشیانەوە پەسەندکردنی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ کە بەشداریکردنیان لە ئەنجومەنە یاسادانانەکاندا مسۆگەر کرد بە ڕێژەیەک کە لە ٢٥٪ کەمتر نەبێت لە ڕێگەی سیستەمی کۆتاوە، بەو سیستەمەی بە یەکێک لە شێوازەکانی جیاکاری ئەرێنی زانی کە ئامادەبوونی ژنانی لە دەزگا یاسادانانەکاندا بەهێز کرد، ئەوەشی خستەڕوو کە بەدیهێنانی ڕێژەی نوێنەرایەتی دەستووری بە واتاى گەیشتنی ژنان نییە بۆ ئاستی کاریگەری ڕاستەقینە، پێوەری گرنگتر بریتییە لە قەبارەی بەشداریکردنی کارایان لە دروستکردنی بڕیاری سیاسیدا.

پاشەکشەی کاریگەری لە دروستکردنی بڕیاردا
نیدا جەبووری، ڕوونیکردەوە، کە ژنانی عێراق لە ساڵانی سەرەتای دوای ساڵی ٢٠٠٣دا ڕۆڵێکی کاراتریان دەگێڕا، بەڵام ئەم ڕۆڵە لە دەیەی ڕابردوودا تووشی پاشەکشە بوو، هەروەها بەشداری ژنان لە دۆسیەکانی ئاسایش و ئاشتی و دروستکردنی بڕیاردا، بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش کە تایبەتە بە ژنان و ئاسایش و ئاشتی، تا ڕادەیەکی زۆر پشت بە لێهاتوویی تاکەکەسی و شارەزایی زانستی و پیشەیی دەبەستێت کە ژنان هەیانە، نەک پشتبەستن بە پشتگیری دامەزراوەکان.

سەرنجی بۆ ئەوە ڕاکێشا کە ژنانی عێراق خاوەنی ئەو لێهاتوویی و شارەزاییەن کە پێویستن بۆ وەرگرتنی پۆستە باڵاکان، بەڵام ئاماژەی بەوەش کرد، کە دۆخەکە هێشتا لاوازییەکی ڕوون لە نوێنەرایەتی ژنان لە پێگەکانی دروستکردنی بڕیاردا دەردەخات، جا چ لە بەڕێوەبردنی دامەزراوە تەندروستییەکان بێت، سەکۆی دیپلۆماسی، سەرۆکایەتی دەستەکان، سەرکردایەتیکردنی پارتە سیاسییەکان.

ئاماژەی بەوەشکرد، زۆرینەی ئەو کۆبوونەوانەی کە سەرکردە سیاسییەکان و هاوپەیمانییە حزبییەکان ئەنجامی دەدەن زۆرینەیان ئامادەبوونی پیاوانە، سەرەڕای بوونی ژنانێک کە توانای بەشداریکردنیان هەیە لە ڕێنماییکردنی سیاسەتەکان و بڕیارداندا.

سەربەخۆیی ژنان لە بڕیارداندا
نیدا جەبووری ڕەخنەی لە هەڵسوکەوتی هەندێک لە پارتەکان گرت سەبارەت بە بەشداری ژنان، جەختی لەوە کردەوە، کە لە هەندێک حاڵەتدا بوونیان قۆستراوەتەوە بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی سیاسی، نەک لەسەر بنەمای باوەڕێکی ڕاستەقینە بە ڕۆڵی سەرکردایەتییان، وتی: هەندێک لەو ژنانەی کە پۆستی وەزاری یان جێبەجێکار وەرگرتووە خاوەنی سەربەخۆیی تەواو نیین لە بڕیارداندا، چونکە بڕیارەکانیان لە ژێر کاریگەری ئاراستەی پارت و کوتلە سیاسییەکاندا دەمێنێتەوە، ئەمەش کاریگەرییەکانیان لە بەڕێوەبردنی دامەزراوەکاندا سنووردار دەکات.

ئاماژەی بەوەشکرد، گەیشتن بە پشکی نوێنەرایەتی دەستوری مەرج نییە بەو واتایە بێت کە ژنان بگەنە ئاستێکی کاریگەری ڕاستەقینە، گرنگترین پێوەر ڕادەی بەشداری ڕاستەقینەیانە لە بڕیاردانی سیاسیدا، دروستکردنی سەرکردایەتی ژنان کە توانای گەیشتنیان هەبێت بە پێگەکانی دروستکردنی بڕیار لە باشترکردنی دۆخی ژنان لە کۆمەڵگەدا دەست پێدەکات، دابینکردنی ژینگەیەکی پشتگیریکەر بۆ بەهێزکردنیان لە ڕووی زانستی و پیشەیی و کۆمەڵایەتییەوە.

کولتووری کۆمەڵایەتی و دروستکردنی تواناکان
نیدا جەبووری ڕوونیکردەوە، کە کولتووری کۆمەڵایەتی هێشتا وەک لەمپەرێک دەمێنێتەوە لە بەردەم بەشداری ژناندا، پیاو پانتاییەکی فراوانتری هەیە بۆ جووڵە و پەیوەندیکردن و دروستکردنی پەیوەندییەکان، لە کاتێکدا ژنان ڕووبەڕووی سنوردارکردن دەبنەوە کە هەڵبژاردەکانیان سنووردار دەکات،  لە درێژایی ژیانی کاریدا پشت بە زانست و خوێندنی بەردەوام و پەرەپێدانی خۆی بەستووە، هەروەها کاری سیاسی پێویستی بە زانیاری و شارەزایی هەیە، نەبوونی کولتووری خوێندنەوە و پەرەپێدانی تواناکان لەلایەن هەندێک لە کارمەندانی کاروباری گشتییەوە کاریگەری نەرێنی لەسەر کوالێتی کارکردن دەبێت.

جەختیشی لەوە کردەوە، کە ژمارەیەک لە لیژنە پەرلەمانییەکان ئەندامانی تێدایە کە پسپۆڕی پێویستیان نییە، جگە لەوەی کڕینی دەنگەکان لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا بەشداربوو لە دوورخستنەوەی زۆرێک لە لێهاتووییەکان، جا چ لە ژنان بێت یان پیاوان، لە گەیشتن بە پەرلەمان، جەختی لەسەر پێویستی پەنابردن بۆ شارەزایان و بەڵگەکردنی لە ناو دەزگا یاسادانانەکان و کوتلە سیاسییەکاندا کردەوە، ئەنجامدانی دانیشتنی گوێگرتن لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان پێش دەرکردنی یاساکان، بە شێوازێک کە دەرکردنی یاسای کاراتر و کاریگەرتر مسۆگەر بکات.

بەهێزکردنی ئابووری دەروازەی بەشداری سیاسییە
نیدا جەبووری جەختی لەوە کردەوە، کە بەهێزکردنی ئابووری یەکێکە لە گرنگترین پایەکانی بەهێزکردنی ژنان، گەشەپێدانی کەرتی تایبەت و دابینکردنی هەلی کار و دروستکردنی تواناکان بۆ منداڵانی کچ بەشدار دەبێت لە بەهێزکردنی سەربەخۆیی ژنان، توانایەکی گەورەتر دەداتە بەشداری لە ژیانی گشتی و دروستکردنی بڕیاردا.

و لە کۆتایی قسەکانیدا، ئاماژەی بەوەشکرد، کە ئامانجی ئەو ئەوە نییە کە ژنان بەسەر پیاواندا زاڵ بن، بەڵکو ئەوەیە کە هاوبەشێکی یەکسان بێت لە ماف و هەڵبژاردن و بەرپرسیارێتییەکاندا، وتی: ژنانی عێراق خاوەنی ئەو توانایانەن کە شایستەی دەکات بە شێوازێکی کارا بەشداری بکەن لە دروستکردنی دەوڵەتدا کاتێک ژینگەی گونجاو و هەلی دادپەروەرانەیان بۆ دابین دەکرێت.

سەرەڕای ئەو دەستکەوتە دەستووری و یاساییانەی لە دوو دەیەی ڕابردوودا بەدەستهاتوون، بەڵام ئاڵەنگاری گەورە دەمێنێتەوە لە گۆڕینی نوێنەرایەتی سیاسی ژنان لە ئامادەبوونی ژمارەییەوە بۆ بەشدارییەکی کاریگەر لە دروستکردنی بڕیاردا، پسپۆڕان وتیان: بەدیهێنانی ئەوە پێویستی بە چاکسازی سیاسی و دامەزراوەیی هەیە، لەگەڵ وەبەرهێنان لە دروستکردنی توانای ژنان و بەهێزکردنیان لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا، بە شێوازێک کە هاوبەشییەکی ڕاستەقینە و هاوسەنگ مسۆگەر بکات لە سەرکردایەتیکردنی دەوڵەت و ڕێنوێنیکردنی داهاتوودا.