ئەکین ستێرک 

 

ئامەد-ڕەشنووسی یاساکە بەناونیشانی “بەهێزکردنی هاوپشتیی نیشتمانی و یەکگرتنی کۆمەڵایەتی” کە لەچوارچێوەی پڕۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیکدا ئامادەکراوە و لەلایەن کۆمیسیۆنی دادپەروەری پەرلەمانەوە پەسەندکراوە، بەردەم مشتومڕەکانی ئەنجومەنی گشتی بەردەوامە، بێریڤان باخچەچی وتەبێژی ئەنجومەنی ژنانی پارتی هەرێمە دیموکراتیکەکان "دەبەپە" ڕایگەیاند کە ڕەشنووسی یاساکە خاڵی دەستپێکی گرنگە، بەڵام لە ڕووی مافەکانی ژنان و گەرەنتی دیموکراتیکەوە کەموکوڕی هەیە، جەتی لەوەکردەوە هەروەها ئاشتییەکی بەردەوام و دیموکراتیک تەنیا بە بەشداری یەکسانی ژنان لە پرۆسەکەدا و مسۆگەری یاسایی داواکارییەکانیان دەکرێت و پێویستە یاسا لە ڕوانگەی ژنانەوە فراوان بکرێت. هەروەها هەڵسەنگاندنی خۆی بۆ پرۆسەکە خستەڕوو.

 

*چۆن ئەو یاسای چوارچێوەیە هەڵدەسەنگێنن کە پێشکەشی پەرلەمان کراوە؟ پێتوایە ئەم پێشنیازە سەرەتایەکی ڕاستەقینەیە بەرەو چارەسەری دیموکراسیانەی پرسی کورد و ئاشتییەکی بەردەوام یان هەنگاوی یەکەمە بەڵام بەس نییە؟

ئەوەی کە گەلی کورد و پرسی کورد کە ساڵانێکە نکۆڵی لێدەکرێت، ئەمڕۆ لە پەرلەمان گفتوگۆی لەسەر دەکرێت و هەنگاوێک بەرەو چارەسەرکردن زۆر گرنگە بۆ ئێمە، ئێمە زۆر بە نرخ دەزانین کە پرسی گەلێک کە بوونی ڕەتکراوەتەوە و پشتگوێ خراوە و بە هەموو شێوەیەک دەست بەسەر ئیرادەدا گیراوە، جارێکی دیکە لە پەرلەمان یەکلایی دەکرێتەوە. بێگومان کەموکوڕی هەیە، بەڵام هێشتا هەنگاوێکی بەنرخە.

 

لە هەڵسەنگاندنی ئەمەشدا هەوڵەکانی ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان بە زۆر گرنگ دەزانین، کە ڕۆڵ و ئەرکێکی گرنگی لەم پرۆسەیەدا وەرگرتووە. ڕێبەر ئۆجالان ماوەی ٢٧ ساڵە لە هەوڵی دروستکردنی چوارچێوەیەکی هەمەلایەنە بۆ گەیشتن بە ئاشتییەکی هەمیشەیی و دەستەبەرکردنی مافەکانی کۆمەڵگەو هەموو گەلان. چەند مانگێکە لەسەر هەموو پلاتفۆرمێک دەڵێین دەبێت بە زووترین کات هەنگاوی کۆنکرێتی بنرێت و ئەم یاسایە بهێنرێتە پەرلەمان، ئێمە بۆ ئەمە خەبات دەکەین. بۆیە ئێمە ئەم هەنگاوە یەکەمە بە گرنگ و بەنرخ دەزانین.

 

ئەو قۆناغەی کە بە تایبەتی بە بانگەوازی ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان لە ٢٧ی شوباتدا پێگەیشتووە، زۆر شایستەیە، بێگومان کەموکوڕی هەیە. به ڵام پێموایه دەتوانین به وتووێژ و خەبات و دانوستان  ئەو کەموکوڕیانه دیاری بکەین و ئەنجامی خوازراو بەدەستبهێنین.

 

ڕێبەر عەبدوڵڵا ئۆجالان لە هەر گفتوگۆیەکیدا و لە هەموو کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ شاندەکاندا پەیامی مێژوویی گرنگ دەدات. پێشهاتەکانی ئێستا لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە هەڵدەسەنگێنێت. لە دوایین دیداریدا دەربڕینی "گەشتێکی هەزار میل بە یەک هەنگاو دەست پێدەکات" بۆ ئەم پرۆسەیە بەکارهێنا، پێموایە ئەم دەستەواژەیە باس لە جەوهەری بابەتەکە دەکات.

 

چونکە ئێمە باسی گەلێک دەکەین کە سەدەیەک ڕووبەڕووی سیاسەتی نکۆڵی و لەناوبردن و ئاسمیلەکردن بووەتەوە. ئەو ناوچانەی کوردی تێدا دەژی ساڵانێکە پشتگوێ خراوە و کۆمەڵگە لە هەموو ڕوویەکەوە بووەتە ئامانجی سیاسەتی شەڕی تایبەت، گرنگە دەوڵەت دەستبکات بە دروستکردنی چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ کێشەی گەلێکی وەها نکۆڵیلێکراو.

 

لە هەمانکاتدا گرنگە چاوپۆشی لەوە نەکەین کە ژنان هەزاران ساڵە بۆ ئەو خاکانە خەبات دەکەن و هەروەها بابەتی ئەم پرۆسەیەن، بۆیە ئێمە ئەو ساتەی کە وەرگیراوە بە گرنگ دەزانین. بەڵام ئێمەش دەڵێین کە ئەمە بەس نییە، پێمانوایە کەموکورتییەکان بە خەباتی هاوبەش و دانوستانی دیموکراتیک پڕدەکرێنەوە.

 

*ڕەشنووسی یاساکە زیاتر تیشک دەخاتە سەر داماڵینی چەک و ڕێکارە یاساییەکان. بەڕای ئێوە لە کوێی ئەم یاسایەدا پرسەکانی وەک دیموکراسیکردن، مافی ژنان، دیموکراسی ناوخۆیی و هاوڵاتیبوونی یەکسان دەبێ بخرێنە بەر باس؟

ئێمە تەنیا لە ڕوانگەی داماڵینی چەکەوە لەم کێشەیە نزیک نابینەوە. خاڵی گرنگ ئەوەیە کە بۆچی لە پلەی یەکەمدا چەک دەرکەوتووە. کەس نایەوێت چەک هەڵبگرێت بۆ خۆپاراستن، پێویستە باسی ئەو مەرج و هەلومەرجە بکەین کە مرۆڤ ناچار دەکات ئەو کارە بکات، تەڤگەری ئازادی کورد ساڵانێکە لە هەموو لێدوان و وتار و چاوپێکەوتنەکانیدا ئەم قسەیە دەکات و دەڵێت: "ئێمە چەکمان هەڵگرتبوو، چونکە ناچار بووین". بۆیە ناکرێت کێشەکە تەنها وەک دانانی چەک سەیر بکرێت. ئەگەر دەوڵەت یان سیستەم تەنیا لە ڕوانگەی چەکداماڵینەوە لەم بابەتە نزیک بێتەوە، ئەمە ڕوانگەیەکی ناتەواو و هەڵەیە. ئێمە بەو شێوەیە نایبینین، ئامانجمان بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتیکە بەبێ چەک، ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان ساڵانێکە خەباتی بۆ ئەوە دەکات. ئەو ڕاستییەی کە ئێمە ئەمڕۆ باس لە چەکداماڵینی چەک دەکەین، دەبێت لەم چوارچێوەیەدا هەڵبسەنگێندرێت. چونکە ئێستا گەلی کورد پێویستی بە گەرەنتی یاسایی هەیە، بۆ پاراستنی مافی گەلێک کە ساڵانێکە ئیرادەی ئیرادەی پشتگوێ خراوە، پێویستە ڕێسای یاسایی هەبێت.

 

*دەبەپە ڕایدەگەیەنێت، ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان یەکێکە لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی پرۆسەکە و دەبێت هەلومەرجی کارەکەی دروست بکرێت. بە بۆچوونی ئێوە ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجەلان دەبێت چ ڕۆڵێک لەم پرۆسەیەدا بگێڕێت بۆ چارەسەرێکی بەردەوام بۆ ئاشتی بەردەوام؟ چ هەنگاوێکی یاسایی و سیاسی لەم بوارەدا بنرێت؟

لە ڕوانگەی ژنانەوە دەتوانم ئەمە بڵێم: بە درێژایی مێژوو، لە هەموو سەردەمێکدا کە بە ئنکۆڵی و شەڕ و ململانێ دیاری کراوە، ئامانجی سەرەکی ئیرادە و جەستە و بیری ژن بووە، ئەگەر ئەمڕۆ کۆمەڵگەیەکی ئارام و دیموکراتیک بونیاد بنرێت، مەرجی یەکەم ئەوەیە کە ژنان ئاسایشی خۆیان مسۆگەر بکەن، ڕوانگەی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان لە گەشەسەندنی خەباتی ژنان و دووبارە دۆزینەوەی شوناس و هۆشیاری ژنان یەکلاکەرەوە بووە. ژنان بەم ڕوانگەیەوە خۆیان داهێناوەتەوە.

 

ئەمڕۆ باس لە مێژووی ١٢ هەزار ساڵ دەکەین، ١٢ هەزار ساڵە ژن پشتگوێ خراوە؛ لە هەموو لایەنێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ژیاندا ئیرادەیان ڕەتکراوەتەوە، بۆیە ئێمەی ژنان ئازادی جەستەیی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان بە جیاواز لە ئازادیی خۆمان نابینین، ئەمە یەکێکە لەو خاڵە سەرەکیانەی کە بە کەموکورتی لە یاسای چوارچێوەدا دەیبینین کە دەرچووە، ژنان دەیانەوێت ڕاستەوخۆ لەگەڵ ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان لە هەلومەرجی کاری ئازاددا گفتوگۆ بکەن و بیروڕا ئاڵوگۆڕ بکەن و پێکەوە لەگەڵ ئەو ژنانەی داکۆکی لە مافەکانی ژنان و دیموکراتیک دەکەن پرۆسەکە پەرەپێبدەن.

 

ئەگەر ئازادی فیزیکی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان نەخرێتە ناوەوە، ئێمە ئەمە بە تەواو نازانین، لەسەر ئەم پرسە بە هەموو شێوەیەک درێژە بە خەباتی خۆمان دەدەین، لە ڕاستیدا دوو ڕۆژ لەمەوبەر تەڤگەرەکانی ژنانی ئازادیش لەم بارەیەوە لێدوانێکی دا. هەموو ڕێکخراو و پێکهاتەکانی ژنان کە بەشدارن لە خەباتی ژنان، بە تایبەت دایکانی ئاشتی، تا ئەمڕۆش داوای ئازادی جەستەیی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالانیان کردووە و لە داهاتووشدا بەردەوام دەبن. بۆیە ئێمە وەک ژن ئاگاداری ئەو بەرپرسیارێتییەین کە ڕۆڵی پێشەنگایەتیمان دەیخوازێت، بە گشتی بە گرنگی دەزانین یاسای چوارچێوە لە دەستەی داد دەرچووە، بەڵام ئێمە پێمانوایە ئەو لایەنانەی کە ماونەتەوە بە خەبات تەواو دەبن، ئەمەش یەکێک دەبێت لە ئامانجە سەرەکییەکانی دەبەپە و ئەنجومەنی ژنان و کاری ژنانی پارتە سیاسییەکانی دیکە، تا ئازادی جەستەیی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان مسۆگەر دەبێت، بەردەوام دەبین لە خەبات، بۆ سەرخستنی ئەم پرۆسەیە، زۆر گرنگە ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان ڕۆڵی پێشەنگی دانوستانەکان بگرێتە ئەستۆ، هەروەک چۆن گرنگە تەڤگەرە سیاسییە کوردییەکان و هێزە دیموکراتیکەکان و هەموو ئەوانەی دۆستی گەلی کوردن، بە پێشەنگایەتی ژنان، خەباتێکی هاوبەش ئەنجام بدەن، ئێمە پێمانوایە دەبێت بە تێکەڵبوون لەگەڵ کۆمەڵگەو بونیادنانی هێڵێکی خەباتی بەهێزتر و یەکگرتووتر، خاوەندارێتی ئەم پرۆسەیە بکەین.

 

*لە پرۆسەکانی ئاشتی لە سەرانسەری جیهاندا، ڕۆڵی ژنان لە میکانیزمەکانی دانوستاندن و بڕیاردان بووەتە یەکلاکەرەوە. ئایا ژنان لە تورکیا وەک نوێنەر لەم پرۆسەیەدا بە ڕادەیەکی پێویست دەسەڵاتیان پێدراوە؟ ئایا یاسای چوارچێوە گەرەنتی ڕۆڵی ژنان دەکات؟

وەک خۆی ئەم یاسایە مافەکانی ژنان مسۆگەر ناکات، بەڵام کاتێک بە گشتی سەیری دەکەین، دەبینین ئەمڕۆ گەیشتوینەتە ئەم قۆناغە، زۆرێک، بەتایبەتی ژنان، چەندین سەدە لە مافەکانیان بێبەش کراون، دەنگیان بەرز کردووەتەوە، شەڕیان کردووە، ئەو ئەنجامەی ئەمڕۆ پێمان گەیشتووە، لە سایەی خەباتێکی گەورەیە، پێویستە بەم شێوەیە هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، ئەگەر ئەم پرسه ئەمڕۆ له پەرلەمان تاوتوێ بکرێت، ئەگەر لە تەلەفزیۆن باسی لێوە بکرێت و ببێتە یەکێک لە پرسە گرنگەکانی کارنامەی تورکیا، ئەوە دەرئەنجامی خەباتێکی درێژخایەنە، خەباتێک کە ساڵانێکە بەردەوامە، لە هەمانکاتدا دەبینین ئەو پڕۆسەیەی کە لە دوای ٢٧ی شوباتەوە دەستیپێکرد، نەک تەنها لە تورکیادا دەنگی داوەتەوە، بەڵکو لە بیروڕای گشتی نێودەوڵەتیشدا دەنگی داوەتەوە. بۆیە ئێمە ئەم پرۆسەیە بە گرنگ دەزانین.

 

ئێمە پشتیوانی و هەڵسەنگاندنی دروستی ئەم پرۆسەیە لە لایەن دۆستانی گەلی کورد و بازنەکانی وڵاتانی جیاجیا بە گرنگ دەزانین، پێمانوایە ئەو کێشانەی کە ماون لە قۆناغی داهاتوودا بە گفتوگۆ و خەباتی هاوبەش چارەسەر دەکرێن، بەڵام دەبێت بە ڕوونی ئەوە بخرێتەڕوو کە ڕەشنووسی یاسای ئێستا تەواو نابێت، ئەگەر مافی ژنان و منداڵان مسۆگەر نەکات، ئەمە یەکێکە لەو کێشە بنەڕەتیانەی کە لەسەری درێژە بە خەباتی خۆمان دەدەین.