ئەلیف ئاکگۆڵ

 

ئیستەنبوڵ ـ لە ماوەی دوو هەفتەی ڕابردوودا خێرایی پەیوەندییەکان لە ئەنقەرا لەبارەی "یاسای چوارچێوە"وە چڕتر بووەوە، کە چاوەڕوان دەکرێت لە چوارچێوەی "چارەسەرکردنی پرسی کورد و پرۆسەی گۆڕانی دیموکراتیک"دا ئامادە بکرێت، لە چاوپێکەوتنەکانیدا لەگەڵ حیزبە سیاسییەکان، نەعمان کورتوڵموش، سەرۆکی ئەنجومەنی گەورەی گەل (پەرلەمان تورکیا)، بۆ گفتوگۆکردنی چوارچێوەی یاسایی لەسەر زەمینی پەرلەمان ڕاوێژی ئەنجام دا، لە کاتێکدا دانوستانەکان لەسەر پانتایی ئەم رێکخستنە چڕتر بوونەتەوە.

 

پشتی پەردەی سیاسی باس لەوە دەکەن، کە پێشنیارەکە وەک دەقێک پێک دێت لە نزیکەی ١٥ ماددە، ڕێکخستنەکان لەخۆ دەگرێت کە ژێرخانی یاسایی پێک دێنن بۆ پرۆسەی فڕێدانی چەک لەلایەن پەکەکە و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە ڕێکخراوەییەکەی، هەروەها هەموارکردن لە بواری یاسای سزادان و جێبەجێکردن، بڕگە پەیوەندیدارەکان بە بارودۆخی یاسایی تێکۆشەرانی پەکەکە لەگەڵ میکانیزمەکانی بەڕێوەبردنی پرۆسەکە، لە رۆژانی ڕابردوودا، گفتوگۆکان لەسەر پانتایی یاساکە و ئەو ڕێکخستنانە چڕ بوونەوە کە پەیوەندییان بە بارودۆخی ڕێبەری گی کورد عەبدوڵا ئۆجالانەوە هەیە، بەڵام بێدڵنیایی بەردەوامە و بابەتی گەڕانەوە و بەشداریی دیموکراتیک و ئەوەی کە ئایا باس دەکرێن یان نا، هێشتا جێگەی سەرنج و پەرۆشین.

 

"دەبێت یاساکە وەڵامی چاوەڕوانییەکان بداتەوە"

دیدەم یڵەماز، وتەبێژی کۆنگرەی گەلانی دیموکراتیک (HDK) لە ئیستەنبوڵ، چاوەڕوانییەکانی خۆی لە یاساکە بۆ ئاژانسەکەمان بەم شێوەیە خستەڕوو، ئەم یاسایەی کە ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان بە "یاسای بنەڕەتی" پێناسەی کردووە، دەبێت دەقێک بێت نەک تەنها پرۆسەی ئێستا، بەڵکو پێکهاتەی کۆمەڵایەتی داهاتووش دیاری بکات.

 

ئاماژەی بە ئەوە دا، کە دوای ماوەیەکی زۆر لە پچڕانی دیدارەکان، شاندێکی پارتی یەکسانی و دیموکراتیکی گەلان (دەم پارتی) لە ئیمراڵی چاوپێکەوتنی لەگەڵ ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان ئەنجام دا، بابەتی سەرەکیی ئەم دیدارە وەک وتی: یاسای چوارچێوەی چاوەڕوانکراوی ئێستا بوو هەموومان لە ماوەی پچڕانی ئەو دیدارانەدا شایەتی زۆر لێدوانی دژ بە یەک بووین لەسەر ئەم یاسا چوارچێوەیە، و زۆر دژایەتی هەبوو لەسەر ئەوەی کە سەرکردە ئاست بەرزەکان لەخۆ ناگرێت، لێخۆشبوون نابێت، هیچ پەرەسندنێک لەبارەی بارودۆخی بەڕێز ئۆجالانەوە بەخۆوە نابینێت، بەڵام دوای دیدارەکە و کاتێک تێبینییەکانی ئیمراڵیشمان خوێندەوە، چاوەڕوان دەبین یاسایەکی چوارچێوە یان، بە واتایەکی تر یاسایەکی بنەڕەتی، بێت کە بتوانێت، نەک بە تەواوی، بەڵام لە خاڵێکدا چاوەڕوانییەکان پڕ بکاتەوە، چاوەڕوانییەک هەیە کە گفتوگۆ لەسەر ماددەکان لە ڕۆژانی داهاتوودا بکرێت، بە پێی ئەوەی ناسراوە، دەکرێت بوترێت دەستەواژە دژبەرییەکان ئێستا شوێنی خۆیان بۆ ماددەیەک گۆڕیوە کە بەڵێنی هیواتری تێدایە و متمانەی زیاتر دەبەخشێت.

 

"پێویستە یاسای چوارچێوە ڕەوشتی بەڵگەنامەیەک هەبێت کە پرۆسەکە مسۆگەر بکات"

بەپێی دیدەم یەڵماز، یاسای چوارچێوە نابێت "تەنها ڕێکخستنێکی یاسایی ئاسایی" بێت، بەڵکو دەبێت ڕەوشتی دەقی بنەڕەتی هەبێت کە پارێزراوی پرۆسەکە مسۆگەر بکات، لەبەر ئەم هۆکارە، ئاماژەی بە ئەوە دا، کە پێکهاتەکە نەبێتە ئەوەی تەنها سنووردار بێت بەو بڕگانەی کە ڕەهەندی ئەمنییان هەیە، هۆشداری دا لە گرنگیی خستنەناوەوەی ناونیشانەکانی وەک کۆمەڵایەتیکردنی ئاشتی، هاوڵاتیبوونی یەکسان، گۆڕانی دیموکراتیک لە ناو ئەم یاسایەدا.

 

ڕوونی کردەوە، کە بە تایبەتی بارودۆخی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان یەکێکە لە ناونیشانە دیاریکەر و یەکلاکەرەوەکان لە ڕووی متمانەی کۆمەڵگەوە وتی: ئەمە یاسایەکی چوارچێوەیە، پێش هەموو شتێک، لەبەر ئەوەی یاسایەکی چوارچێوەیە، پێویستی بەوە هەیە ڕەوشتی بەڵگەنامەیەک هەبێت کە پارێزراوی پرۆسەکە مسۆگەر بکات، لە ئەنجامدا، دەستووری کۆماری تورکیا بە کردەوە هەیە، و یاسا و ڕێسای دیاریکراویش هەن، لە سایەی پێکهاتەیەکدا کە تەنانەت بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپاش تێیدا جێبەجێ ناکرێن، ئێمە چاوەڕوانی سیستمێکی تێکۆڵاو لە ماددەکان دەکەین کە هان بدات بۆ تێپەڕاندنی ئەم بەربەستانە.

 

وتیشی: ئێمە چاوەڕوانی یاسایەکی چوارچێوە دەبین کە روونی بکاتەوە ئەم پرۆسەیە تەنها ئامانجی چەکداماڵین نییە، پڕۆژەیەک نەبێت کە سیاسەتە ئەمنییەکان بژێنێت یان تەنها لە بازنەکەی ئەودا بخولێتەوە، هەروەها لەو چاوپێکەوتنانەی کە حیزبەکە لەگەڵ زەمینە جۆراوجۆرەکان و پێکهاتە زۆر جیاوازەکاندا ئەنجامی دەدات، یەکەم پرسیار کە هەمیشە دەکرێت پرسی یاساکەیە، هەروەها وەک دیدەم یەڵمازدەپرسرێت لەبارەی پرسی نوێنەرانەکانەوە (ئەو کەسانەی لە پۆستی سەرۆکایەتی شارەوانییەکاندا دان)،  پرسیار لەبارەی چۆنیەتی مسۆگەرکردنی گەڕانەوەی گەریلاکان دەکرێت، وەک لە تێبینییەکانی ئیمراڵی تێدەگەین، یاسای چوارچێوە هاوپەیمانییە مێژووییەکەی کورد - تورک لە ئەنادۆڵ دەخاتە سەر زەمینەیەکی یاسایی.

 

پێی وایە، گەورەترین چاوەڕوانیی ئێستا، بەڵکو گرنگترین چاوەڕوانیش کە دەتوانێت متمانە بەم پرۆسەیە لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی دابین بکات، بارودۆخی یاسایی ڕێبەری عەبدوڵا ئۆجالانە و ئەمەش دەبەستێتەوە بە توانای ئەوەوە بۆ بەڕێوەبردنی ئەم پرۆسەیە بە خۆی، ئەنجامدانی چاوپێکەوتنەکانی لە دۆخێکدا کە ڕێگەی پێ بدات بە ئازادی بژی، کە ئەمەش وەک جەختی لەسەر دەکاتەوە بە شێوەیەکی گەورە بەشدار دەبێت لە پشتگیریکردنی پرۆسەکە و گەشەپێدانی.

 

"بەڕێز ئۆجالان دانوستانکاری سەرەکییە لەم پرۆسەیەدا"

دیدەم یەڵماز ئاماژەی بە ئەوە دا، کە پرۆسەکە تاوەکو ئەمڕۆ بە هەنگاوی بەرجەستە پشتگیری نەکراوە، ئەمەش متمانەی کۆمەڵایەتی لاواز کردووە، هۆشداری دا لە گرنگیی پێدانی مسۆگەرکردنی یاسایی بەو ڕۆڵەی کە ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان لە پرۆسەکەدا دەیگرێتە ئەستۆ، ڕوونی کردەوە، کە فراوانکردنی دەرفەتەکانی دیدار و پەیوەندیکردن لەگەڵی بابەتێکی زیندەگییە بۆ پێشڕەویی پرۆسەکە، ئەمەی بەم شێوەیە شی کردەوە، کە پرۆسەکە ساڵێک و نیوی تێپەڕاندووە لەوەتەی دەستی پێکردووە و پێش هەموو شتێک، دەبێت ئەم بابەتە بە جوانی پێناسە بکرێت، بەڵام کاتێک لە لایەنی دەوڵەتەوە سەیری دەکەین، دەتوانین بە زۆر ڕوونی بڵێین هیچ هەنگاوێکی بەرجەستە نەنراوە، لە لایەکی تریشەوە، شایەتی پرۆسەیەکین کە بە پێچەوانەوە هەنگاو دەنێت لە ڕاستیدا، وەک چەکداماڵین، سوتاندنی چەک، هەڵوەشاندنەوەی رێکخستن".

 

دووپاتیکردەوە، بارودۆخی یاسایی بەڕێز عەبدوڵا ئۆجالان خاوەن گرنگییەکی مەزنە چونکە ئەمە پرۆسەیەک نییە کە بتوانرێت بەڕێوە ببرێت لە چوارچێوەی ڕاستیەکدا کە دەوڵەت تێیدا دەستوەردان بکات و ماوەی پچڕانی دیدارەکان بکاتە دوو مانگ هەر کاتێک وای بە باش زانی، هەروەها ئەمڕۆ دەتوانن دیدار ئەنجام بدەێن بەڵام سبەی ناتوانن، پێویستییەک هەیە لە ڕوانگەی پەکەکەوە کە دەخوازێت بەڕێز ئۆجالان بە کەسی خۆی لەم دیدارانە و لەم پرۆسەیەدا ئامادە بێت، پێویستی بە بارودۆخێکی یاسایی هەیە بۆ ئەوە، ئەم بارودۆخە یاساییە ڕێگا بۆ دیدارەکان دەکاتەوە لە پلەی یەکەمدا، دەبێت بەڕێز ئۆجالان لەم خاڵەدا توانی ئەوەی هەبێت پەیوەندی لەگەڵ ئەکادیمیستەکان، رۆژنامەنووسان، حیزبەکان و چالاکوانە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگەدا هەبێت.

 

روونی کردەوە، کە ئەم بابەتە پێشکەشکردنی هاوکارییەک دەکات کە بریتییە لەوەی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان لە پلەی یەکەمدا بتوانێت دەربڕین لە خۆی بکات، چونکە سزای پێشوەختە لە کۆمەڵگەدا دژی ئەو بوونی هەیە "لەگەڵ بوونی ئەم سزا پێشوەختە، دڵنیا نییە بوترێت ئەم پرۆسەیە دەتوانرێت زۆر لەسەر بنەمای کۆمەڵایەتی بەڕێوە ببرێت، کە ئەمەش ڕاستی نییە، لەبەر ئەوە دەبێت بەڕێز ئۆجالان توانای ئەوەی هەبێت بە کەسی خۆی بیرۆکەکانی ڕوون بکاتەوە؛ چ جۆرە بونیادنانێکی کۆمەڵایەتی باس دەکات سەبارەت بە داهاتوو؟ یان هاوپەیمانییە مێژووییەکەی کورد - تورک چییە؟ و خزمەتی چ شتێک دەکات؟ لق و پۆپی ئەم هاوپەیمانییە دەبێت تاکو کوێ لە داهاتوودا درێژ ببنەوە؟

 

"دەبێت ئێستا بتوانین لەبارەی داهاتووەوە قسە بکەین"

دیدەم یەڵماز، وتەبێژی کۆنگرەی گەلانی دیموکراتیک (HDK) لە ئیستەنبوڵ، لە کۆتایی قسەکانیدا، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە، کە کۆمەڵگە ئیتر دەیەوێت هەنگاوی بەرجەستە ببینێت سەبارەت بە داهاتوو، وتی: لەسەر ئەم بنەمایە، گرنگە کە یاسای چوارچێوە ئاماژە بە هەنگاوێکی بەرجەستە بکات لە پرسی بارودۆخی یاسایی بەڕێز ئۆجالان، لەگەڵ ئەوەشدا، بێگومان دەبێت ئەم یاسا چوارچێوەیە مسۆگەرکردنی گەڕانەوەی ئەو سیاسەتمەدارانەش لەخۆ بگرێت کە لە دەرەوەن، ئەوانەی هەوڵ لە بواری سیاسەتی دیموکراتیکدا دەدەن، بۆ ئەوەی دووبارە بەشداریی سیاسەت بکەن لێرە،  دیاریکردنی ئەوەی کە گەریلاکان چی دەکەن.