سەروەریی یاسا یەکێکە لە پرەنسیپە بنچینەییەکانی سیستمی سیاسی و یاسایی. مانا و بەها و تایبەتمەندییه‌کانی، لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی مرۆڤدا، بەردەوام لە گۆڕانکاریدا بووە.

مێژووی مرۆڤایەتی گۆڕانکاریی قووڵی بەخۆیەوە بینیوە سەبارەت بە پێگەی یاسا: لە سەردەمێکدا فەرمانڕەوا لە سەرووی یاساوە بوو، بۆ نموونە ئەفلاتوون، فەیلەسوفەکانی بە گەورەتر لە یاسا دەزانی. 

لە قۆناغێکی تردا، یاسا و فەرمانڕەوا لە یەک ئاستدا بوون، واتە یاسا ئەو بڕیار و خواستانە بوو کە ئەو دەیویست، بەڵام ئێستا لە هەندێک وڵات، یاسا رۆڵی راستەقینەی خۆی پەیدا کردووە و لە سەرەوەی هەموو کەس و دەسەڵاتێکدایە.

خاڵی هاوبەشی بنەما یاسایییەکان لە هەموو سیستمە دیموکراسییەکاندا، ناپەسەندبوونی کەڵک وەرگرتنە لە تاکڕەوی لە دەرکردنی بڕیار و مافی یەکسانبوونە لە بەرامبەر یاسادا.

بە واتایەکی تر، پارێزگاریکردنی یەکسانی لەلایەن یاساوە، بۆ هەر کۆمەڵگەیەکی دیموکراسی، شتێکی بنچینەیی و سەرەکییە و رێژەی مەشروعییەتی حکومەت، پەیوەندیی بە رێژەی وەفادارییان بۆ پێوەری یاسایی، ناتاکڕەوی و ئەقڵانییەتەوە هەیە. ئەمڕۆ ئەم پرەنسیپە جێگه‌ی خۆی لە یاسا بنچینەیییەکاندا کردۆتەوە و هەنگاوی یەکەمی دیموکراسی لە سەروەریی یاساوە سەرچاوە دەگرێت، تا ئەو کاتەی سەروەریی یاسا لە وڵات جێگیر نەبێت و لەلایەن فەرمانڕەواوە رێزی لێ نەگیرێت، سیستمی بەڕێوەبردنی وڵات، نادیموکراسییە.

ئەرکی سەرەکیی یاسا، رێکخستنی پەیوەندیی نێوان حکومەت و هاووڵاتی، هەروەها  هاووڵاتیان لەگەڵ یەکدیدایە. بە ئاڵۆزبوونی ئەم دوو چەشنە هەڵسوکەوتە، رۆڵی یاسا و بەتایبەت مانای سەروەریی یاسا پڕرەنگتر دەبێتەوە.

ئامڕازەکانی دابینکردنی سەروەریی یاسا
مانای سەروەریی یاسا ئەوەیە کە حکومەت تەنها لە چوارچێوەی یاسای نووسراوی روون و توندوتۆڵدا دەسەڵاتەکانی پیادە دەکات. هەرچەندە پێناسەیەکی یەکگرتووی جیهانی نییە، بەڵام کۆدەنگی لەسەر ئەوەیە کە ئامانجی سەروەریی یاسا رێگریکردنە لە هەڵسوکەوتی خۆسەرانەی دەسەڵات و پاراستنی مافی هاووڵاتیان.
لە تێڕوانینی کلاسیکدا سەروەریی یاسا وەک دژە حکومەتی تاکەکەسی سەیر دەکرێت بۆ جێبەجێکردنی، دوو مەرجی سەرەکی هەیە: یەکەم، بڕیارەکانی حکومەت دەبێ لەسەر بنەمای عەقڵانییەت بن. دووەم، هۆکارەکە دەبێ یاسایی بێت. 
ئامرازە سەرەکییەکانی گەیشتن پێی بریتین لە:
١-دەستوور: بۆ دیاریکردنی مافی بنچینەیی هاووڵاتی و سنووردارکردنی دەسەڵات.
٢- جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان: بۆ رێگریکردن لە قۆرخکردنی دەسەڵات لە دەستی یەک کەس یان گروپێک، بۆ گەرەنتیکردنی دادوەری سەربەخۆ.
٣- سنووردارکردنی دەسەڵاتی یاسادانان: یاسا دەبێ گشتگیر و لە خزمەتی بەرژەوەندیی گشتیدا بێت، نەک هی کەس و گروپێکی دیاریکراو.

بنەماکانی سەروەریی یاسا،
لەسەر دوو تێڕوانین بنیاتنراوە:
- یەکسانی رواڵەتی: جەخت لەسەر گشتگیری و پیادەکردنی یاسا بەسەر هەموواندا دەکاتەوە بەبێ جیاوازی و ئیمتیاز.
- یەکسانی ناوەڕۆکی: تەنها گشتگیری بەس نییە، بەڵکو پێویستە ناوەڕۆکی یاساکەش دادپەروەرانە بێت و رەچاوی دۆخی چینە لاوازەکان بکات، لێرەدا هەندێک جار بۆ گەیشتن بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، جیاکاری ئەرێنی پێویستە.
ئاکامە نەرێنییەکانی  پێشێلکردنی بنەماکانی سەروەریی یاسا:
گەندەڵی:  زۆربەی شارەزایانی بواری یاسا، باوەڕیان وایە کە یەکێک لە  ئەنجامەکانی حکومەتی دیکتاتۆر، پەرەسەندنی گەندڵییە کە دەبێتە هۆی پشتگوێخستنی بەرژەوەندیی گشتی و گرنگیدان بە بەرژەوەندیی گروپێکی دیاریکراو. تەنیا لە رێگەی سەروەرییی یاساوه‌یه‌ كه‌ هێزی فەرمانڕەوا سنووردار و لەم جۆرە گەندەڵییانە پێشگیریی دەکرێت.

 ئەفلاتۆن باوەڕی وا بوو، کەسانێک کە ژمارەیان زۆر کەمە، هەڵگری تایبەتمەندیی دەستپاکی و زیرەکین کە بەرژەوەندیی کۆمەڵگە دەناسن و هەوڵی نەهێشتنی گەندەڵی دەدەن.

ئەمانە، بە بۆچوونی ئەفلاتوون، باشترین فەرمانڕەوان و لە حکومەتی یاساپەسەنددا ئەم کەسانەش، نابێت لە چاودێری و کونتڕۆل رێزپەر بکرێن پێویستە مافی خاوەندارێتییان پێ نەدرێت، کە ببێتە هۆی  قۆستنەوە و داگیرکردنی ماڵ و سامانی گشتی، لە بەرژەوەندیی خۆیاندا.

تۆڵەسەندنەوە:  یۆنانییەکان باوەڕیان وا بوو کە ئەرک و کاریگەریی سەروەریی یاسا، تەنیا رێگری لە گەندەڵیی حوکمڕانان نییە، بەڵکو لە کونترۆڵی مەیلی مەترسیداری تۆڵەسەندنەوە لەلایەن مرۆڤەوە سوودمەندە.

بابەتی تۆڵەسەندنەوە، بە نیسبەت کۆمەڵگه‌ی ئێمە و کۆمەڵگە هاوشێوەکانییەوە، نامۆ نییە، کاتێک دەزگا‌ی دادوەری، توانای پاراستنی بێلایەنیی خۆی لەدەست دەدات، هاووڵاتیان باوەڕیان بەم دەزگا‌یه‌ نامێنێت و لە ئامڕازی نایاسایی تۆڵەسەندنەوە بۆ مەبەستی گەیشتن بە مافی خۆیان کەڵک وەردەگرن، چونکە یاسا هێزی لێپرسینەوەی لە تاوانبار نییە، یان تاوانلێکراو باوەڕی بە دەزگا‌ی دادوەری نەماوە.

تۆڵەسەندنەوە لە سیستمی نادادپەروەرانەدا گەشە دەکات و شیرازەی کۆمەڵگه‌ تێکدەدات، بۆیە تاكه‌ رێگە لە بەرگریکردن و نەهێشتنی زنجیرەی تۆڵەسەندنەوە، سەروەریی یاسایە و لەم رێگەوە تاوان و سزا و بەرپرسیارێتیی شارستانی دیاری دەکرێت و دادگا‌ بەبێ رەچاوکردنی پێگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی، تاوانبار سزا دەدات و دەبێتە هۆی گەڕانەوەی باوەڕی هاووڵاتیان بۆ دەزگا‌ی دادوەری و گەڕانەوەی ئاسایشی کۆمەڵایەتی بۆ کۆمەڵگه‌ و جێگیرکردنی سەروەریی یاسا.

ئەوەی لەمڕۆدا سەروەریی دەزگا‌ی دادوەریی دەخاتە مەترسییەوە، دەستتێوەردانی دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکارە، بەتایبەت کاتێک یەکێک لە لایەنەکانی «داوا»، لە بەرپرسانی سیاسی، یان پەیوەندار بەوانەوە بێت، لەم کاتەدا، ئەگەر دەزگا‌ی دادوەری و خودی دادوەر سەربەخۆ نەبێت، لە جیاتی کارکردن بە پرەنسیپی یاسایی، داواکاریی لایەنی سیاسی، دەکاتە بنەمای دەرکردنی بڕیاری خۆی و لە ئاکامدا «سەروەریی کەس»، جێگه‌ی «سەروەریی یاسا» دەگرێتەوە.

سنووردارکردنی ناڕەوای ئازادی
 مەبەست، ئازادیی تاکە لە چوارچێوەی یاسادا کە لەلایەن دەسەڵاتەوە رێکخراوە و زۆر جاریش خودی دەسەڵات پێشێل، یان بەناڕەوا سنوورداری دەکات و حکومەت بیرۆکەی خۆی، کە لەگەڵ ئازادیی تاکدا هاودژە، بە مەبەستی پیادەکردنی پرۆگرامەکانی، کە بە مەبەستی تایبەت و سانسۆری دەنگی هاووڵاتی و شاردنەوەی گەندەڵیی، جێبەجێ دەکات.

 بۆیە لە بیرۆکەی نوێدا، باوەڕ وایە کە سەروەریی یاسا، دەسەڵاتی حکومەت پێناسە و دیاری دەکات. رێگە نادات حکومەت، بیرۆکە و پرۆگرامی نایاسایی خۆی کە بەرژەوەندیی گشتی دەکاتە ئامانج، بسەپێنێ.

 هەرچەندە لەژێر ھیچ بارودۆخێکدا، دەوڵەت نابێت ھیچ نایەکسانییەک بسەپێنێت، بەڵام بۆ پاراستنی چوارچێوەی سنووری ئازادیی تاک، ئەگەر رێسا و یاساکان تارادەیەک نادادپەروەرانەش بن، ئەوا لە بێیاسایی باشترە، کە بەتەواوەتی دەستی فەرمانڕەوا بۆ پێشێلکردنی ئازادیی گشتی واڵا دەکات.

خاڵێکی گرنگ، کە توێژەرە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان ئاماژەیان پێ داوە، سەبارەت بەو یاسا و رێسایانەیە کە دەبنە هۆی سنووردارکرنی بنەماکانی ئازادی. کۆدەنگیی سەبارەت بە وه‌ڵامی ئەم بابەتە بەدی ناکرێت، زۆر کەس و لایەن بە یاسا هەژماری دەکەن  و سەرپێچیکردنی بە رەوا نازانن.

لەلایەکی ترەوە رێزگرتن لە یاساکە، بە مانای رێزگرتنە لە هاووڵاتی، نەک پەیڕەوکردنی حکومەت، واتا کاتێک سەرپێچی لە یاسایەك دەکرێت، پێویستە بزانرێت کە ئەم یاسایە لە خزمەتی هاووڵاتیدایە یان دژی بەرژەوەندی و مافی هاووڵاتییە؟.

بەرەو سەروەرییەکی گشتگیر
بۆ ئەوەی سەروەریی یاسا لە دروشمەوە ببێتە واقیع، پێویستە کار لەسەر چەند میحوەرێک بکرێت:
١-بەدامەزراوەییکردن: بەهێزکردنی دامەزراوەکان لەسەر بنەمای شایستەیی و پیشەیی، دوور لە پشکی حزبی و کەسی.
٢- شەفافیەت و لێپرسینەوە: بوونی میکانیزمی روون بۆ لێپرسینەوە لە هەموو ئاستەکانی دەسەڵاتدا، بەبێ جیاوازی. 
٣- پەروەردەی یاسای: بڵاوکردنەوەی هۆشیاری یاسایی لەناو هاووڵاتیاندا بۆ ئەوەی هەم ماف و هەم ئەرکەکانی خۆیان بزانن، چونکە کۆمەڵگەیەک کە داوای مافەکانی خۆی نەکات، دەسەڵات خۆی پێشکەشی ناکات.

ئاکامی سەروەریی یاسا دوو شتە: یەکەم رێگریکردن لە بەکارهێنانی خۆسەرانەی دەسەڵات، دووەم، سنووردارکردنی دەسەڵات لە رێگەی یاسای روون و گشتییەوە.

سەروەریی یاسا زیاتر پەیوەستە بە ئەرکی دەوڵەتەوە، نەک هاووڵاتی. دەوڵەتی یاسامەند لەسەر بنەمای ویستی هاووڵاتیان یاسا دادەڕێژێت نەک ویستی دەسەڵاتدار. 

 سەروەریی یاسا کاتێک دەبێتە سەروەریی هەمووان کە ببێتە کەلتورێکی گشتی، نەک تەنها دەقێکی یاسایی. ئەمەش بە یەک بڕیار و لە چرکەساتێکدا روونادات، بەڵکو پرۆسەیەکی درێژخایەنە و پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسیی راستەقینە و بەشداریی چالاکانەی کۆمەڵگەی مەدەنی هەیە.
تا ئەو کاتەی یاسا چەترێک بێت بەسەر هەموومانەوە، نەک  چەکوشێک بێت بەسەر هەندێکمانەوە!.