لە دەستبەسەرکردن لەناو ماڵەکاندا بگرە تاوەکو کوشتن لە شوێنە گشتییەکاندا، لە پەستانخستەسەر بۆ پاراستنی هاوسەرگیری بگرە تاوەکو ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە یاسا پارێزەرەکان، ڕووداوەکان قەیرانێک دەردەخەن کە لە سەرووی تاوانە تاکەکانەوەیە و بەرەو ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی و یاسایی دەچێت کە تێیدا پاراستنی ژنان هێشتا جێگەی گفتوگۆیە.

 

مەترسیی توندوتیژی دژی ژنان تەنها لە فرەچەشنیی شێوازەکانیدا نییە، بەڵکو لەو بارودۆخانەدایە کە ڕێگە بە بەردەوامبوونی دەدەن، دەسەڵاتێکی خێزانی کە دەبێتە ئامرازێک بۆ فشار و ناچارکردن، نەریتگەلێک کە ناوبانگی خێزان لە سەرووی پارێزراوی ژنەوە دادەنێن، وتارێک کە بەدوای پاساو بۆ تاوانباردا دەگەڕێت، چوارچێوەیەکی یاسایی کە بەپێی ئەوەی ئەم ڕووداوە جەخت لەسەر دەبەن، پاراستنێکی هەمەلایەنە و کاریگەر دابین ناکات.

 

لە لیبیا، ئەم هۆکارانە لە کەیسی جیاوازدا یەکتر دەبڕن، لە دەستبەسەرکردنی منداڵێکی کچ لەناو ماڵی خێزانەکەی لە درنە، تاوەکو کوشتنی ژنان لە شەقامەکاندا، مردنی سارە عەتیە تەبرقی دوای ئەوەی ئاگر لە جەستەی بەردا، دۆزینەوەی تەرمی ژنێکی گەنج لە کەیسی زەلە، ئەم ڕووداوانە نەک هەر ڕێڕەوێکی تاک و نەگۆڕ یان هۆکاری هاوشێوە نیشان نادەن، بەڵکو پرسیارێکی بنەڕەتی دەوروژێنن، چی وابەستەی ئەوە دەکات کە پارێزراوی ژن لەناو خێزاندا شایەنی گفتوگۆ و دەستکاریکردن بێت، چی پاراستنی ئەو لە دەرەوەی خێزان مسۆگەر دەکات؟

 

خێزان مسۆگەری پاراستن نییە

ڕووداوی دەستبەسەرکردنی منداڵێکی کچ لەناو شوقەیەکی نیشتەجێبوون لە ناوچەی شیحا لە شاری درنە، بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکان سەبارەت بە ڕزگارکردنی لەلایەن ئەندامانی وەزارەتی ناوخۆوە، ڕووی داخراوی توندوتیژیی خێزانی دەردەخات، گێڕانەوەکە ئاماژەی بەوە کردووە، کە بە زنجیر بەستراوەتەوە بە هاوکاریی چوار براکەی و دایکیان، لە ڕووداوێکدا کە توندوتیژی لە چوارچێوەی دەستدرێژییەوە دەگوازێتەوە بۆ داگیرکردنی ئازادی لەناو ماڵدا.

 

گرنگیی ئەم کەیسە لەوەدایە کە ئەو تێڕوانینە دەوروژێنێت کە خێزان بە سروشتی خۆی وەک شوێنێکی ئارام سەیر دەکات، خزمایەتی ڕێگر لە توندوتیژی نابێت، دەسەڵاتی ئەندامانی خێزان لە ژینگەیەکدا کە پەیوەندییە هێزە نایەکسانەکان تێیدا باڵادەستن، دەکرێت ببێتە ئامرازێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی جووڵە و بڕیارەکانی منداڵە کچەکە.

 

کێشەیەکی هاوشێوە لەو گێڕانەوانەدا دەردەکەوێت کە پەیوەستن بە مردنی سارە عەتیە تەبرقی، دایکی دوو منداڵ، دوای هەفتەیەک لە ئازارکێشان بەهۆی ئاگردان لە جەستەی، زانیارییە بڵاوکراوەکان ئازارەکەیان بە توندوتیژیی خێزانی و ئەو پەستانانەوە بەستووەتەوە کە سەبارەت بە بەردەوامبوونی هاوسەرگیری ڕووبەڕووی بووەوە.

 

سەرەڕای پێویستیی جیاکردنەوەی هەردوو کەیسەکە، بەڵام کێشەیەکی هاوبەش دەردەکەوێت کە پەیوەستە بە مافی ژن لە ڕەتکردنەوەی زیان و داواکردنی پاراستن، بەبێ ئەوەی خێزان ببێتە لایەنێک کە بە زۆر بەردەوامبوونی پەیوەندییەکی زیانبەخش بسەپێنێت یان لە ئازادی بێبەشی بکات.

 

توندوتیژی سنوورەکانی ناو ماڵ تێدەپەڕێنێت

توندوتیژی لە چوارچێوەی تایبەتدا قەتیس نامێنێت، بەڵکو لە شەقامدا بە ئاشکرا دەردەکەوێت، شێوەی کوشتن وەردەگرێت، بۆ چەندین ساڵ بێ یەکلاکردنەوە دەمێنێتەوە، لە تەمموزی ٢٠٢٦دا، بڵاوکردنەوەی گرتەیەکی ڤیدیۆیی سەبارەت بە قامچی لێدانی ژنێک لە شوێنێکی گشتی لە شاری سەبها، وەک جێبەجێکردنی سزایەکی دادوەری بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکان، گفتوگۆیەکی لەبارەی سزای جەستەیی و کەرامەتی مرۆڤایەتی دروست کرد، چارەسەرکردنی ئەم ڕووداوە پێویستی بە جیاکردنەوەی نێوان بەڵگەدارکردنی جێبەجێکردنی بڕیارێکی دادوەری و هەڵسەنگاندنی بنەمای یاسایی سزاکە و گونجانی لەگەڵ پابەندبوونەکانی مافی مرۆڤدا هەیە.

 

هەروەها تاوانەکانی کوشتنی ژنان، لەوانە کوشتنی خەنسا موجاهید لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥دا، پەلاماری چەکداریی کە بووە هۆی کوژرانی دوو ژن لە تاجورا لە ئابی ٢٠٢٦دا بەپێی زانیارییە گەیشتووەکان، جارێکی دیکە تیشکیان خستە سەر ڕووبەڕووبوونەوەی ژنان لەگەڵ توندوتیژی لە شوێنی گشتیشدا.

 

کەیسەکانی تریش، وەک ونبوونی سوهام سەرقیوە، پەرلەمانتار لە گفتوگۆکاندا ئامادەن سەبارەت بە چارەنووسی ئەو ژنانەی رووبەڕووی پێشێلکاریی مەترسیدار دەبنەوە،  پێویستیی ئاشکراکردنی ڕاستی و سزادانی بەرپرسانی ئەو ڕووداوانە.

 

جەستەی ژن لە دەسەڵاتی کەسانی تردا

تەرمی ژنێکی گەنج لەناو سندوقی ئۆتۆمبێلێکدا لە نزیک ڕێگەی نێوان زەلە و وودان دۆزراوەیە، دوای ئاگادارکردنەوە لەبارەی ونبوونی، بەپێی ڕاگەیەندراوێکی ئەمنیی بڵاوکراوە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ئەمساڵدا، گومانلێکراوێک خۆی ڕادەستی پۆلیس کرد دوای کارەکانی بەدواداچوون و لێکۆڵینەوە و دانی بە ڕووداوەکە نا بەپێی ڕاگەیاندراوەکە، لەگەڵ گرتنەبەری ڕێوشوێنەکان بۆ تەواوکردنی لێکۆڵینەوە یاساییەکان.

 

بەڵام ئەو وردەکارییە بڵاوبووانەی سەبارەت بە پەیوەندیی گومانلێکراو بە زیانبەرکەوتووەکەوە یان گریمانەی تاوانەکە، لەو گێڕانەوەیانە کە ڕووداوەکە بە ئەنجامی پشکنینی دووگیانییەوە دەبەستێتەوە، پێویستیان بە بەدواداچوونێکی سەربەخۆ هەیە، نابێت ئەنجامی پشکنینی پزیشکیی سەرەتایی بکرێتە بەڵگە لەسەر ڕەفتاری ژن یان بەکاربهێنرێت بۆ پاساوھێنانەوەی دەستدرێژیکردنە سەری.

 

پشکنینی پزیشکی بڕیاری ڕەوشتی دەرناکات، گومانکردنیش پاساو بۆ  سزادان نا هێنێتەوە، خزمایەتیش هیچ دەسەڵاتێک بە هیچ کەسێک نادات تا بڕیار لەسەر چارەنووسی ژنێک بدات، ئەگەر بسەلمێنرێت کە گومانە پەیوەندیدارەکان بە ژیانی کەسییەوە بەشێک بوون لە پاشخانی دەستدرێژییەکە، ئەوا کەیسەکە پرسیارێکی قووڵتر سەبارەت بە فەرهەنگێک دەوروژێنێت کە جەستەی ژن لە ژێر چاودێریی خێزاندا دادەنێت، مامەڵە لەگەڵ هەڵبژاردنەکانی وەک بابەتێکی گشتی و کۆمەڵایەتی دەکات نەک مافێکی تاکەکەسی.

 

بەرپرسیارێتیی ڕۆژنامەنووسیش لێرەدا تەنها لە گواستنەوەی گێڕانەوە بڵاوکراوەکاندا کورت نەبووەتەوە، بەڵکو پاراستنی زیانبەرکەوتوو لە دادگاییکردنەوەی کۆمەڵایەتیی دووبارە، پێشکەش نەکردنی تۆمەت یان وردەکارییە کەسییە سەلمێنراوەکان وەک ڕاستی دەگرێتەوە.

 

پاساو بۆ تاوانبار و پەراوێزخستنی زیانبەرکەوتوو

دوای تاوانەکانی توندوتیژی دژی ژنان، هەندێک جار گێڕانەوەیەک دەردەکەون کە تووڕەیی، نەخۆشیی دەروونی، جادو یان کەرامەت بانگهێشت دەکەن بۆ لێکدانەوەی کارەکانی تاوانباران، لەوانەیە ئاماژە بە ئایینداری یان ناوبانگی باشیشیان بۆ زیاد بکرێت، وەک ئەوەی پێگەی کەسەکە لە کۆمەڵگەدا ئەگەری ئەنجامدانی تاوانێک ڕەت بکاتەوە یان بەرپرسیارێتییەکەی کەم بکاتەوە.

 

کێشەکە لە گەڕان بەدوای هۆکارەکانی دەستدرێژیدا نییە، بەڵکو لە گۆڕینی لێکدانەوەکان بۆ لێبوردن و پاساو کە پێش لێکۆڵینەوە دەكەون، تووڕەیی پاساو بۆ کوشتن ناهێنێتەوە، ئایینداریش پارێزبەندی لە لێپرسینەوە نادات، نەخۆشیی دەروونی نابێت وەک لێکدانەوەیەکی ئۆتۆماتیکی بۆ توندوتیژی بەکاربهێرێت بێ هەڵسەنگاندنی پسپۆڕانە و بەڵگە.

 

وتاری کەرامەت گرنگییەکی تایبەت بەدەست دەهێنێت کاتێک ڕەفتاری ژن یان ناوبانگی دەکاتە چەقی کەیسەکە، ئەو دەستدرێژییەی کە ڕووبەڕووی بووەتەوە پەراوێز دەکرێت، لەبری ئەوەی پرسیارەکە لەسەر بەڵگە، بەرپرسیارێتی و دادپەروەری بێت، گفتوگۆکە دەبێتە سەر ئاستی پابەندبوونی زیانبەرکەوتوو بە پێشبینییەکانی خێزان و کۆمەڵگەوە.

 

بەو میکانیزمە، زیانبەرکەوتووەکە نەک هەر لە گێڕانەوەکەدا دەسڕێتەوە، بەڵکو پێوەرەکان دووبارە بەرهەم دەهێنرێنەوە کە ڕێگە بە کۆنتڕۆڵکردنی دەدەن، تاوانەکە دەگۆڕێت بۆ ڕووداوێکی تاکی جیاکراوە، لە کاتێکدا پەیوەندییەکانی هێز و پەستانە کۆمەڵایەتییەکان کە دەکرێت بەشداری لە چەسپاندنی توندوتیژیدا بکەن، لە دەرەوەی بازنەی لێپرسینەوە دەمێننەوە.

 

یاسادانن لە نێوان پێویستیی پاراستن و ناڕەزایەتییە کۆمەڵایەتییەکاندا

ناتوانرێت گفتوگۆی توندوتیژی لە ژینگە یاساییەکە جیا بکرێتەوە کە وا دانراوە ڕێگری لێ بکات و لێپرسینەوە لە ئەنجامدەرانی بکات، لەم ناوەڕۆکەدا، گفتوگۆ دەربارەی پرۆژەیاسای ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان کە خستراوەتە بەردەم پەرلەمان، پرسیارێک سەبارەت بە توانای یاسای لیبیا بۆ دابینکردنی پاراستنێکی ڕوون و گشتگیر بۆ ژنان دەوروژێنێت.

 

ڕاپۆرت و هەڵوێستە بڵاوکراوەکان ئاماژەیان بە ناڕەزایەتییەکان داوە لەسەر پرۆژەکە، لەوانە لێدوانە پەیوەندیدارەکان کە دەدرێنە پاڵ موفتی لیبیا صادق غرياني کە یاساکە بە چەمکێکی غەربیی سەپێنراو پێناسە دەکات و تێبینی لەسەر هەندێک لە دەقەکانی هەیە، هەروەها پرسی یاداشتی لێکتێگەیشتنی پەیوەندیدار بە رێککەوتننامەی نەهێشتنی هەموو شێوازەکانی جیاکاری دژی ژنان "سیداو" وروژێنرا، ئەوەی باس لە بڕیارێکی دادوەری دەکرێت کە لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا لەبارەیەوە دەرچووە.

 

وردەکارییە یاساییەکان سەبارەت بە بڕیارەکە، سروشتی یاداشتەکە و کاریگەریی بڕیارەکە، دۆخی یاسایی ئێستای پرۆژەیاساکە پێویستیان بە پێداچوونەوەی دەقە فەرمییەکان و سەرچاوە دادوەرییە متمانەپێکراوەکان هەیە، هەروەها دەبێت جیاکاری بکرێت لە نێوان ناڕەزایەتییە ئایینی یان سیاسییەکان لەسەر پرۆژەیاسایەک و دۆخی یاسایی پابەندکەری ڕاستەقینەدا.

 

بەڵام ناورۆکی پرسی مافی مرۆڤ بە ڕوونی دەمێنێتەوە، ڕاگەیاندنی ڕەتکردنەوەی توندوتیژی دژی ژنان بەس نییە ئەگەر لەگەڵیدا چوارچێوەیەکی یاسایی نەبێت کە ڕێگا پراکتیکییەکانی خۆپاراستن، پاراستن، ئاگادارکردنەوە و لێپرسینەوە دابین بکات.

 

سەبارەت بە کۆمەڵگەش، ناتوانێت هاوبەشێک بۆ پاراستن بێت ئەگەر بەردەوام بێت لە تاوانبارکردنی زیانبەرکەوتوو، یان پەستانخستەسەر بۆ مانەوە لە پەیوەندییەکی زیانبەخشدا، گەڕان بەدوای پاساو بۆ تاوانبار، مامەڵەکردن لەگەڵ مافەکانی ژن وەک هەڕەشە بۆ سەر بەها خێزانییەکان.

 

لە دەستبەسەرکردنی منداڵێکی کچ لەناو ماڵی خێزانەکەیەوە، تاوەکو پەستانخستەسەر سەر ژنێک بۆ بەردەوامبوون لە هاوسەرگیرییەکی زیانبەخش، لە دەستدرێژییەکان لە شوێنی گشتییەوە تاوەکو تاوانەکانی کوشتن، ڕووداوەکان جیاوازن بەڵام پرسیارە دادپەروەرییەکان یەکتر دەبڕن، کێ دەسەڵاتی بڕاردانی لەسەر ژیانی ژن هەیە؟ کێ دەیپارێزێت ئەگەر سەرچاوەی مەترسی لەناو خێزانەکەی خۆیدا بێت؟ بەهای سەرکۆنەکردنی کۆمەڵایەتی چییە ئەگەر نەگۆڕێت بۆ پاراستنی یاسایی و لێپرسینەوەی ڕاستەقینە؟