شنگال بە درێژایی مێژووی خۆی بەرگەی چەند لاپەڕەیەکی یەک لە دوای یەک لە بەرخۆدان و ئازارەکانی گرتووە، شایەتحاڵی ئەو کارەسات و هەڵمەتە جینۆسایدانەیە کە بە فەرمانەکان ناسراون کە بەسەر گەلی ئێزدیدا هاتوون، سەرەڕای ئەو برینە قووڵ و زیانە بێئەندازەی کە ئەم ڕووداوانە تووشی بوو، ئێزدییەکان خۆیان بە خاک و ناسنامە و کولتووری خۆیانەوە چەسپاند و ئیرادەیەکی بەرچاویان بۆ پاراستنی بوونی خۆیان و بەردەوامبوون لە ژیانیان نیشان دا.

 

شنگال ئەمڕۆ لەبەردەم قۆناغێکی یەکلاکەرەوەدا وەستاوە کە پێویستی بە چارەسەرێکی گشتگیر هەیە بۆ دۆسیە ئەمنی، سیاسی و یاساییەکان، لەگەڵ وەڵامدانەوە بۆ پێداویستییە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکانی دانیشتووانەکەی، لەم چوارچێوەیەدا، هەنگاوی ٢٦ی تشرینی یەکەم، کە خۆی لە ئەنتیگراسیۆنی یەکەکانی بەرخۆدانی شنگال و یەکەکانی ژنانی شنگال لە ناو سیستەمی ئەمنی فیدراڵیی عێراقدا دەبینێتەوە، وەک پێکهاتێکی گرنگ دەرکەوت کە دەکرێت دەرگا لەبەردەم قۆناغێکی نوێدا لە ڕاستی ناوچەکە و داهاتوودا بکاتەوە.

 

گرنگیی ئەم هەنگاوە تەنها لە لایەنی سەربازی و ئەمنیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو درێژ دەبێتەوە بۆ ئەوەی کە دەکرێت لە ڕەنگدانەوەی هەبێت لەسەر سەقامگیریی سیاسی، مافەکانی دانیشتووانی ناوچەکە، داهاتووی پەیوەندیی نێوان شنگال و دامەزراوەکانی حکومەتی عێراق.

 

گرنگی هەنگاوی ٢٦ی تشرینی یەکەم

دوای ئەو هێرشانەی کە گەلی ئێزدییان کردبووە ئامانج و پەلامارەکانی قڕکردنی بەکۆمەڵ کە ڕووبەڕووی بوونەوە، پێویستیی دروستبوونی هێزی ناوخۆیی دەرکەوت کە بەرپرسیارێتیی پاراستنی دانیشتووان و پاراستنی  لەئەستۆ بێت لەژێر تێپەڕبوونی بارودۆخە ئەمنی سەرکەوتووەکانی ناوچەکەدا، لەو قۆناغەدا، خۆپاراستن وەک یەکێک لە هۆکارە بنەڕەتییەکان هەژمار دەکرا کە هاوڵاتییان پشتیان پێ بەستبوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکان و پاراستنی ئەوەی دەکرا لە گیانیان و کۆمەڵگەکەیان.

 

لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، بابەتی ڕێکخستنی دۆخی ئەمنی لە شنگال لە ناو چوارچێوەیەکی فەرمیدا بووە یەکێک لە بابەتە زۆر بێدەنگنەکراوەکان، لەژێر بەردەوامبوونی ئاڵەنگارییە ئەمنی و سیاسییەکان و زۆربوونی لایەنە چالاکەکان لە ناوچەکەدا، لەم ڕوانگەیەوە، دەکرێت سەیر ی هەنگاوی ٢٦ی تشرینی یەکەم بكرێت وەک هەوڵێک بۆ گواستنەوە لە ڕاستیەکی ئەمنی تایبەتەوە بۆ شێوازێکی ڕێکخراوتر، کە بەپێی ئەنتیگراسیۆنی هێزە ناوخۆییەکان لە ناو دامەزراوەکانی دەوڵەتدا کار دەکات.

 

ئەم هەنگاوە گرنگیەکی هەڵگرتووە کە لە ڕێکخستنەوەی پێکهاتە سەربازییەکان تێدەپەڕێت، چونکە ڕەنگدانەوەی ئەگەری پەسەندکردنی دیالۆگ و لێکتێگەیشتنە وەک هۆکارێک بۆ چارەسەرکردنی هەندێک لە دۆسیە هەڵپەسێردراوەکان، ڕەخساندنی دەروازەیەک بۆ ڕێکخستنێک کە بەشدار بێت لە کەمکردنەوەی ئاڵۆزییەکان و بەهێزکردنی سەقامگیری، دەکرێت دەرفەتێک بێت بۆ بونیادنانی پەیوەندییەکی ڕوونتر لە نێوان دامەزراوە فەرمییەکان و هێزە ناوخۆییەکاندا، بە مەرجێک ئەم پەیوەندییە پشت بە ڕێزگرتنی دوولایەنە، دڵنیابوون لە مافەکان، ڕەچاوکردنی تایبەتمەندیی شنگال و پێداویستییەکانی دانیشتووانەکەی ببەستێت.

 

بەڵام سەرکەوتنی پرۆسەی ئەنتیگراسیۆنەکە تەنها بە ڕێکارە بەڕێوبەری یان سەربازییەکان ناوەستێتەوە، بەڵکو پەیوەستە بە ئاستی توانای لە بەدیهێنانی ئەمنی ڕاستەقینە، بەهێزکردنی متمانەی هاوڵاتییان بە دامەزراوە فەرمییەکان، دڵنیابوون لە بەشدارییان لەو بڕیارانەی کە دەستکاریی ژیان و داهاتوویان دەکەن.

 

ئەمنیەت تەواو نابێت بە بێ دادپەروەری و مافە بنەڕەتییەکان

سەڕەڕای گرنگیی ڕێکخستنی دۆخی ئەمنی وەک هەنگاوێک بەرەو کەمکردنەوەی ئاڵۆزییەکان و چەسپاندنی سەقامگیری، ئەزموونی شنگال ئەوە دەردەخات کە ئەمنیەت ناتوانرێت کورت بکرێتەوە لە بڵاوبوونەوەی هێزەکان یان کۆنتڕۆڵکردن، ئەمنیەتی ڕاستەقینەش پەیوەستە بە بەدیهێنانی دادپەروەری، چارەسەرکردنی شوێنەوارەکانی تاوانەکانی پێشوو، دابینکردنی پێکهاتەکانی ژیانێکی شایستە، مسۆگەرکردنی مافە بنەڕەتییەکانی هەموو دانیشتووانەکە.

 

هەروەها پرۆسەی ئەنتیگراسیۆنەکە ئامانجەکانی بپێکێت و وەڵامی چاوەڕوانییەکانی هاوڵاتییان بداتەوە، دەبێت هاوکات بێت لەگەڵ هەنگاوی کردەیی لە چەند دۆسیەیەکی سەرەکیدا، چارەنووسی ڕفێنراوان و بێسەروشوێنکراوان ئاشکرا بکرێت و دادپەروەری بێته ئاراوە، چونکە هێشتا دۆزی ئەو ئێزدییانەی کە لە کاتی هێرشەکانی قڕکردنی بەکۆمەڵدا ڕفێنران یان بێسەروشوێن بوون یەکێکە لە بابەتە هەرە بەپەلەکان بۆ خێزانی قوربانییان و کۆمەڵگەی ئێزدی بە گشتی، پێویستە هەوڵەکان چڕ بكرێنەوە بۆ ئاشکراکردنی چارەنووسی بێسەروشوێنکراوان، دیاریکردنی شوێنی گۆڕە بەکۆمەڵەکان، دابینکردنی پشتیوانیی پێویست بۆ خێزانی قوربانییان، لەگەڵ بەدواداچوونی بەرپرسانی تاوانەکان و دادگاییکردنیان بەپێی یاسا.

 

پاڵ بە ئاوەدانکردنەوە و باشترکردنی دۆخی گوزەرانەوە، چونکە گەڕانەوەی ژیانی سروشتی لە شنگالدا پێویستی بە نۆژەنکردنەوەی ژێرخانە زیانلێکەوتوو یان ڕووخاوەکان هەیە، کارکردن لەسەر دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان، لە سەرووی هەمووشیانەوە ئاو، کارەبا، چاودێریی تەندروستی و پەروەردە، دەبێت پێشەنگی بدرێت بە گوندەکان و گەڕەکە زیانلێکەوتووەکان لە پلانی ئاوەدانکردنەوەدا، بە جۆرێک کە مسۆگەریی دابینکردنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ گەڕانەوەی دانیشتووان و سەقامگیرییان بکات.

 

جگە لە مسۆگەرکردنی گەڕانەوەی ئارام و شکۆمەندانەی ئاوارەکان، هێشتا ژمارەیەک لە هاوڵاتیانی شنگال لە چادرەکانی ئاوارەیی لە کوردستاندا دەژین، لەو دۆخەی کە بەسەریاندا سەپێنراوە لە ئاڵەنگارییە گەورە زانست و زانیاری، دەروونی و کۆمەڵایەتییەکاندا. لەبەر ئەوە، ئامادەکردنی دۆخێکی گونجاو بۆ گەڕانەوەیان بەرپرسیارێتییەکی سەرەکییە کە پێویستی بە مسۆگەرکردنی ئەمنیەت، نۆژەنکردنەوەی خانووەکان، دابینکردنی خزمەتگوزاری و دەرفەتی کار، چارەسەرکردنی بەربەستە بەڕێوبەری و یاساییەکان هەیە کە ڕێگری لە گەڕانەوە دەکەن.

 

پاراستنی ناسنامە و ئیرادەی ناوخۆیی

شنگال دەچێتە ناو ئەم قۆناغەوە لە کاتێکدا میراسێکی مێژوویی، کولتووری و ئایینیی قووڵی هەڵگرتووە، کە پاراستنی ناسنامە و تایبەتمەندییەکەی دەکاتە بابەتێکی بنەڕەتی لە هەر پرۆژەیەکدا کە ئامانجی گەڕانەوەی سەقامگیری بێت بۆی، زمان، باوەڕ، دابونەریت و یادەوەریی بەکۆمەڵ توخمی لاوەکی نیین، بەڵکو بنەمای سەرەکی پێکدەهێنن بۆ بەردەوامبوونی کۆمەڵگەی ئێزدی و پاراستنی بوونیان.

 

لەو ڕوانگەیەوە، دەبێت پرۆسەی ئەنتیگراسیۆنەکە کە لە ٢٦ی تشرینی یەکەم ئەنجام درا بەو جۆرە تێگەیشتنی بۆ نەکرێت کە دەستبەرداربوونە لە ئیرادەی خەڵکی شنگال یان پەراوێزخستنی ڕۆڵیانە لە بەڕێوەبردنی شاری خۆیاندا، بەڵکو دەبێت دەرفەتێک بێت بۆ بەهێزکردنی مافە سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانیان لە ناو چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا.

 

هەروەها حکومەتی عێراق بەرپرسیارێتی وەرگێڕانی هەر ڕێککەوتنێک بۆ کردەوەی کۆنکرێتی لە ئەستۆدایە و تەنها سەرنجی لەسەر ئاسایش نەبێت لەسەر حیسابی پرسەکانی تر، سەقامگیری درێژخایەن لە شنگال پێویستی بە دیدگایەکی هەمەلایەنە هەیە کە ئاسایش و دادپەروەری و گەشەپێدان تێکەڵ بکات و ئامرازەکانی مانەوە و گەڕانەوە بۆ دانیشتوان دابین بکات و متمانە لە نێوان کۆمەڵگەی ناوخۆیی و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دروست بکاتەوە.