چۆن یەکێتی ژنانی تونس لە چادرێکەوە کە بۆ دەیان ساڵ هەموو ژنانی بە بێ چیاوازی کۆدەکردەوە، گۆڕا بۆ بارەگایەکی نیوە جێهێڵراو و تەنانەت لە فەرمانبەرانیش خاڵی بوو؟

دامەزراندنی یەکێتی نیشتمانی ژنانی تونس پەیوەست بوو بە مێژووی سەربەخۆیی تونسەوە چونکە لە ئەنجامی خەباتێکی درێژخایەنی ژنانەوە هات کە بەشدارییان لە قۆناغی ڕزگاری نیشتمانی و دامەزراندنی کۆماری یەکەمدا کرد، هەروەها ئەو پیاوانەی کە پێیان وابوو کە تونس دوای دەرکردنی دوا داگیرکار پێشناکەوێت، تەنها لە ڕێگەی ژنەکانییەوە نەبێت، لە سیەکانی سەدەی ڕابردووەوە ڕۆڵی کۆمەڵایەتی گرنگی بۆ کۆمەڵگە بینیوە، بەتایبەتی لە سەپاندنی پەروەردە بۆ منداڵانی کچان و سەرخستنی بەرنامەی پەروەردەی خێزان.

 

گەشتی ڕزگاری و ڕۆشنبیری

دوای هەڵبژاردنی یەکەم ئەنجومەنی دامەزرێنەری نەتەوەیی لە تونس لە ساڵی ١٩٥٦، سەرکردە بورقییە وتی: پێموایە کات ئەوەیە بۆ نوخبە نایابەکەی ژنانمان کە قۆڵی لێ هەڵماڵن و کار بۆ زیندووکردنەوە و ڕێکخستنی توخمی ژنان بکەن، ئەم کارەش کاتی دەوێت و شایستەی پێشکەشکردنی هەموو بەرخۆدانێکە، سەرکەوتنی بۆ نایەت ئەگەر لەسەر شانی ئەو ژنانە نەبێت کە دەرگای زۆرینەی ماڵەکان بە ڕوویاندا داخراون.

 

هەموو ئەمانە بەدی نەدەهات ئەگەر ژنان لە ژێر یەک چادردا کۆنەبووبایەتەوە و بیریان لە بەدیهێنانی پێشکەوتن و کەرامەت و ئازادی نەکردایەتەوە، یەکێتی نەتەوەیی ژنانی تونس ئەو چادرەبوو کە هەموو ژنانی بە هەموو جیاوازییە هزری و کولتووری و دابونەریتی ناوچەکانیانەوە کۆکردەوە، چونکە ئامانج یەک بوو، ئەویش پێشخستنی دۆخی کۆمەڵگە بە گشتی و ڕتاندنی خۆڵەمێشی پاشماوەی داگیرکاری بوو لە هەژاری و دواکەوتوویی هزری و نەخۆشییەکان.

 

هەروەها ئامانجەکە بریتی بوو لە بەرزکردنەوەی پێگەی ژنان و خوێندن و ڕووناکبیرییان و بەشدارپێکردنیان لە زۆر بواردا، یەکێتییەکە لە یەکەم کۆنگرەی خۆیدا لە ساڵی ١٩٥٨ـەوە هەوڵیدا پێکهاتە و لقەکانی لە ناو شار و شارۆچکە و گوندەکان و تەنانەت لە دەرەوەی سنورەکانی وڵاتیش بڵاوبکاتەوە.

 

ئەوەی پێگەی یەکێتییەکەی وەک چادریک بۆ هەموو چینی ژنان لە تونس بەهێزتر کرد، دەرچوونی گۆڤاری باری کەسی و پێویستیی بڵاوکردنەوەی کولتووری خوێندن و جێبەجێکردنی یاساکان و مسۆگەرکردنی مافەکانی ژنان بوو لە خێزان و کۆمەڵگەدا.

 

بۆیە باشترین ناوەکانی ژنان یەک لە دوای یەک سەرۆکایەتیی یەکێتییەکەیان کرد دوای بەستنی کۆنگرە هەڵبژاردراوەکانی، کە بە ڕازیە حەداد دەستی پێکرد، پاشان فەتحیە مزالی، پاشان نەزیهە مەزهود، فائیزە کافی و شازلیە بۆخشینە... تاوەکو دواجار سەرۆکی ئێستا کە ڕازیە جەربییە کە دوای ساڵی ٢٠١١ـەوە تا ئەمڕۆ سەرۆکایەتیی دەکات.

 

دو بلقاید، تێکۆشەر وتی: کە یەکێتییەکە چرایەک بوو، بەوە بەسە کە بەشداری کرد لە پێشخستنی دۆخی ژنانی تونس لە ناوەوە و دەرەوە و سور بوو لەسەر بەهێزکردنی ئامادەبوونیان لە پەرلەمان و لە پێگەکانی بڕاردان، بە شێوەیەک بوو کە وەک شانەی هەنگ بوو لە ئاستی ناوەندی و ناوچەیی و خۆجێیدا.

 

لەوێدا بەشداری کرد لە فێرکردنی پیشە و دەستکرد و دروومان و چێشتلێنان بە کچان، هاندانی بۆ خوێندنی کچان لە دورترین گوندەکاندا و داوای جێبەجێکردنی بەرنامەی ڕێکخستنی خێزانی کرد بۆ پاراستنی تەندروستی دایک و منداڵ و گرنگترین ڕۆڵی هەبوو لە چاودێری کۆمەڵایەتی بۆ خێزانە هەژارەکان و کەمدرامەتەکان، ئامانجی باڵا خزمەتکردنی ژنان بوو بە هەموو جیاوازییە تێڕوانین و پاشخانە کولتوورییەکانیانەوە، ئیرادەی سیاسیی بەردەستیش هەبوو بۆ ئەوەی بیکاتە چرا لە سەردەمی سەرکردەی کۆچکردوو حەبیب بورقییە، هەروەها سەردەمی دەسەڵاتی بن عەلی بە پێشکەشکردنی هەموو شێوازەکانی پشتگیری ماددی و لۆژستیدا.

 

لە بەرامبەردا، هەردوو سەرۆک دەوەردانان لە هەڵبژاردنی سەرۆک یان پەسەندکردنی ئەو ناوانەی کە پێشکەشیان دەکرا، بەڵام ئەم هەموو پێگە و ڕۆڵە تووشی پاشەکشەیەکی بەردەوام بوو دوای ساڵی ٢٠١١ و یەکێتییەکە چیتر نەبوو بەو چادرەی کە هەمووان کۆبکاتەوە، بەڵکو جیاوازییەکان و ململانێ لەسەر گروپی دەستەی جێبەجێکار کە سەرۆکایەتی دەکەن سەری هەڵدا، هەروەها حکومەتە بەدوای یەکدا هاتوەکانی دوای شۆڕش پێیان وا بوو کە ئەو ڕێکخراوەی دەسەڵاتە و دەبێت هەڵوەشێندرێتەوە یان دەبێت جارێکی تر بگەڕێتەوە ژێر ڕاستگۆیی بەتایبەت لە ساڵانی ٢٠١٢ و ٢٠١٣ دا لەگەڵ تۆمارکردنی هێرشی دڕندانە بۆ سەر مافەکانی ژنان و دەستکەوتەکانی و ئارەزووی گەڕاندنەوەیان بۆ دواوە بەتایبەت لەلایەن باڵی ئیسلامییەکانەوە کە ڕێگایان خۆشکرد بۆ سەرهەڵدانی سەلەفییەکان.

 

پاشەکشەی بەردەوام بۆ کوێ؟

ئەندامانی یەکێتییەکە وەک زۆربەی تونسسییەکان بە شۆڕشی ٢٠١١ و بە پێکهاتنی کارکردن لە بارودۆخێکی باشتردا دڵخۆش بوون بە لەبەرچاوگرتنی چێژوەرگرتن لە سەربەخۆیی تەواو لە دەسەڵات و ڕزگاربوون لە ڕێنماییەکان و خزمەتکردنی ئەندامەکانی، لە بەرامبەردا دەنگگەلێک سەریان هەڵدا کە داوای هەڵوەشاندنەوەی دەکەن چونکە بەپێی ڕای ئەوان، بێژەری رژێمی پێشوو بووە و درێژکراوەی کۆمەڵەی دەستوری دیموکراتییە، حزبی دەسەڵاتداری هەڵوەشاوەی دوای شۆڕش، و سەلوا تارزی دوایین سەرۆک لە سەردەمی بن عەلی ناچارکرا دەستلەکارکێشانەوە پێشکەش بکات و ڕێککەوتن کرا دوای ململانێ و جیاوازییەکان کە کێ شوێنی بگرێتەوە جگە لە ڕازیە جەربی سەرۆکی ئێستا کە پێی وایە یەکێتییەکە هێشتا چادرەکەیە کە هەموو ژنانی تونس کۆدەکاتەوە، بەڵام حکومەتە بەدوای یەکدا هاتوەکان پارێزگارییان لێ نەکرد و پاشەکشەیان کرد لە پشتگیریکردنی بۆ بەهێزکردنی هەوڵەکانی لە خزمەتکردنی ژنان و کۆمەڵگەدا و پاشەکشەیان کرد لە پێدانی مافی ئەو هاوکارییەی کە تونس پێش سەربەخۆیی بەدەستی هێنابوو.

 

لەگەڵ ڕودانی پاشەکشە لە ژمارەی ئەندامەکان لە ١٨٠ هەزار ئەندامەوە بۆ ٣٠ هەزار ئەندام لە ئێستادا و سەرقاڵبوون بە هەندێک ناکۆکی و جیاوازی ناوخۆییەوە سەرەڕای ئەوەی بە دیاردەیەکی تەندروست دادەنرێت، یەکێتییەکە چیتر ناتوانە موچەی ژنانی فەرمانبەر و پیاوەکانی بدات بۆ نزیکەی دوو ساڵە.

 

جوڵە و ناڕەزایەتییەکان

فەرمانبەرانی ژن و پیاو بێدەنگ نەبوون لە بەرامبەر هەموو هەوڵەکانی ئامانجگرتنی یەکێتییەکە و هەوڵەکانی ڕادەستکردنی و دەرچوون لە خۆپیشاندان و گردبوونەوەی ناڕەزایەتی زۆردا بۆ دەربڕینی ڕەتکردنەوەی ئەوەی ڕوودەدات و داواکردنی بەدیهێنانی مافی یەکێتییەکە لە هاوکارییەکەدا بۆ ئەوەی بەردەوام بن لە کارکردن، بەڵام حکومەتەکان بەردەوامن لە بێدەنگی لەسەر دۆسیەی یەکێتییەکە و بەجێیان هێشت لە بەرامبەر سەختییەکانی ژیاندا، کە توندوتیژییان زیاد کرد بە زیادبوونی گرانبوونی گوزەران و تەنانەت فەرمانبەرانیش سەردانی ناکەن ئەگەر لە کاتێکەوە بۆ کاتێکی تر بەهۆی نەتوانینی بەردەوامبوون لە کارکردن لە سایەی نەبوونی سەرچاوەی ماددیدا.

 

ژمارەی ئەندامەکان دەستی بە پاشەکشە کرد، هەندێکیان کۆمەڵەی دیکەی ژنانیان هەڵبژارد کە دوای شۆڕش دەرکەوتن و هەندێکی تریان کاری کۆمەڵایەتییان جێهێشت بە تاڵی ئازار و خەمۆکی لەسەر پاشەکشەی پێگەی یەکێتی نەتەوەیی ژنانی تونسسی کە کۆنترین ڕێکخراوە لە وڵاتدا و مێژووەکەی بە مێژووی وڵاتەوە بەستراوەتەوە.

 

ئەندامەکانی یەکێتییەکە ئەو پرسیارەیان وروژاند کە وەڵامەکەیان نەدۆزییەوە، ئەویش ئەوەیە: ئایا لۆژیکییە یان قبوڵکراوە کە حکومەتەکان پشت لە ڕۆڵی یەکێتیی ژنان بکەن کە پێشەنگی کۆمەڵگەی مەدەنی ژنانە بەم شێوەیەکی شکۆشکێن و ترسناک؟ ئایا شەرمەزارینییە بۆ تونس کە هەموو وڵاتان پارێزگاری لە یەکێتی ژنانیان بکەن کە چەندین ساڵ دوای یەکێتی ژنانی تونس دامەزراون و سورن لەسەر پشتگیریکردنی، لە کاتێکدا ئێمە مێژوویەکی پڕ لە دەستکەوت بە یەک پێنوس بسڕینەوە یان فەرامۆشی بکەین سەبارەت بە پێکهاتەیەک کە چاکەی هەبووە لەوەی تونسییەکان ئەمڕۆ گەیشتوونەتە پێشکەوتنی هزری و چاکەی هەبووە بەسەر هەموو خێزانە تونسییەکاندا بە بێ جیاوازی.

 

هاوکات، دەنگەکان بەرزبوونەوە و داوایان لە حکومەتی تونس کرد کە بگوازێتەوە بۆ قۆناغی چاکسازی و نۆژەنکردنەوە بە هەردوو واتای ماددی بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە سەر کاری پێشووی خۆی دوای ئەوەی گۆڕا بۆ شوێنێکی نیوە جێهێڵراو تەنانەت لە کرێکار و فەرمانبەرانیش، دەنگگەلێک هەن کە پێیان وایە چاککردنی دۆخی ڕێکخراوە ژنانییەکە دەبێت لە ناوخۆشەوە بێت بە تێپەڕاندنی جیاوازییە ناوخۆییەکان و کرانەوە بە ڕووی گەنجان و گۆڕینی ستراتیژیەتی کاردا چونکە زۆرینەی کچانی ئەمڕۆ بەتایبەت کچانی قوتابخانە و تەنانەت زانکۆکانیش یەکێتییەکە ناناسن سەرەڕای دێرینی و پێشەنگبوونی لە لیستی دەزگاکانی ژناندا.