ئایا پاییز تەنها وەرزێکی تری ساڵە، یان زەردبوونی گەڵاکانە کە دەکەوێتە سەر زەوی؟ لە کوردستان پاییز تەنیا ماڵئاوایی گەڵاکانی درەختەکان نییە؛ سەردانکردنە بۆ سەر زەوی، لە هەموو خانەیەکدا کە قووڵترین یادەوەرییەکانمان شاراوەن. ئەو وەرزەیە کە ڕێبوارانی حەقیقەت بە شێوەیەکی ناوازە دەستیان بە گەشتەکەیان کردووە، ئەوان دەیانویست ئەو ڕێبوارە بکێشن کە لە وەرزی پایزدا لە گوڵی دارەکەیەوە بە شێوەیەکی هۆنراوەیی ڕێگەی خۆی بۆ ناگیهان-زیلان شانازیی دەکات.

 

ناگیهان، ئەو ژنەی لە شاخەکانی ئازادی و شەقامەکانی حەقیقەتدا بە ڕێگای خودایەتیدا ڕۆیشت، تەنیا ڕۆژنامەنووس و لێکۆڵەر و کرێکاری بواری مەعریفە نەبوو، ئەو خۆی ئەو پێنووسە بوو کە مێژووی ژنە یاخیبووەکەی نووسی، کرێکارێکی ماندوونەناس بوو کە هەمیشە لە هەوڵی دروستکردنی زمان و پێناسە و ناوەندێک بوو بۆ ناسنامەی ژن، پەرتووکخانەو ناوەندی توێژینەوەی ژنان کە لە سلێمانی دروست کرد، تەنیا شوێنی پەرتوک نەبوو؛ کەمپێک بوو بۆ کۆکردنەوەی یادەوەری بەرخۆدانی ژنان لە بەرامبەر تاریکی هەزار ساڵدا، ئەو شوێنە لە مێشکی ناگیهاندا پەرستگایەکی یادەوەری ئەو ژنانە بوو کە لە سووڕی مێژووی دەوڵەتی پیاودا ون بوون.

 

بەڵام ئەو پرسیارەی کە دەبێت لە خۆمان و مێژوو بکەین ئەمەیە: بۆچی بە تایبەتی ناگیهان ئاکارسەل؟ دوژمن نەک هەر ئەو کەسانە دەکاتە ئامانج کە چەک هەڵدەگرن، بەڵکو لە سەرووی هەموویانەوە ئەو کەسانە دەکاتە ئامانج کە هۆشیاری دروست دەکەن. ناگیهان کرایە ئامانج، چونکە ناگیهان تەنیا شایەتحاڵی مێژوو نەبوو، بەڵکو خوڵقێنەر و ڕۆشنبیری چەمکی "ژن، ژیان، ئازادی" بوو. ئەو هێزی فیکری و زانستی ژنۆلۆژی بوو؛ ئارەزووی ئەو ئەوە بوو کە زانست و زانستی ژنان لە هەژموونی پیاو ڕزگار بکات و بیانگەڕێنێتەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی ڕەسەنی خۆیان، لەم ڕێگایەدا بە جۆش و خرۆش و بێ چەواشەکاری بوو.

 

ئەو کرایە ئامانج چونکە کارەکانی لەسەر "بیرەوەری ژنان" ئاڵەنگاری ئەو سیستمە پیاوە  باڵادەستەی دەکرد کە لەسەر لەبیرکردن و سڕینەوەی ناسنامەی ژنان بونیاد نراوە. دامەزراندنی پەرتوکخانە و ئەرشیفی ژنان پڕۆژەیەک بوو بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیاسەتی سڕینەوە، عەقڵی تاریک لێی دەترسا، دەیزانی پێنووس و لێکۆڵینەوەکانی ناگیهان بانگەوازێکی بەئاگابوونەوە و چەکی هۆشیاری بە ژنان دەبەخشێت کە هیچ فیشەکێک ناتوانێت بیشکێنێت.

 

دەست و عەقڵی ڕەش و تاریک، هەمیشە لە مەعریفە و هۆشیاری ژنان دەترسێت، لە پایزدا دەیانویست بە فیشەک بێدەنگیان بکەن؛ ئەوان دەیانویست ئەو پێنووسە بشکێنن کە ئازادی دەنووسێت، دەیانویست ئاوازەکانی زانینی ژن لە قوڕگی ژیاندا بخنکێن. بەڵام نازانن شەهید گەڵای ناسک نین کە لەگەڵ بادا دەفڕن؛ شەهید تۆوێکە لە قوڵایی زەویدا هەڵدەقوڵێت و دەبنە لق و پۆپی ئازادی.

 

ناگیهان بە شەهیدبوونی نیشانی داین کە کاری ژنان تەنیا کار نییە، بەڵکو خەباتە بۆ بوون و خودبوون. ئەو پەرتوکخانەیەی کە بە دڵ و گیان دامەزراندووە، ئەمڕۆ بە زەحمەت و ئیمان و بەڵێنی هەزاران ژن لە کوردستان و جیهاندا گەشە دەکات، ئەو شوێنەی کە گولـلەی لێ دەدرا، بوو بە کەمپێک بۆ هۆشیاری و زیندوویی ژنۆلۆژی.

 

گەشتی زیلان کۆنیا لە کۆنیاوە بۆ شاخەکانی کوردستان و بۆ سلێمانی گەشتێکی گەڕانەوە بۆ ژیانی واقیعی بوو. لە پاییزدا کانییەک بوو، هیچ پایزێک ناتوانێت ناگیهانێ لە بەهار لە دڵمان دوور بخاتەوە، بیرهێنانەوەی  هەمیشە لە یادەوەری هەر ژنێکدا زیندووە کە لە پێناو ئازادیدا تێکۆشان دەکات. وەک چۆن هەموو پایزێک گەڵاکان دەسوڕێنەوە و دەزانین بەیانیەکەی بەهار گوڵ دەکات، بە هەمان شێوەش بە شەهیدبوونی ناگیهان دەڵێین: پێنووسەکەت لە دەست ئێمەدایە، پەرتووکخانەکەت لە دڵماندایە و دۆزی ئێوە پێناسەی ژیانمانە.