سیلڤا ئیبراهیم

 

ڕاستی ژنانی کورد لە سەرانسەری چوار پارچەی کوردستاندا لەگەڵ گەمارۆیەکی ئاڵۆزی ڕەگەزی و نەتەوەیی تێکەڵ بووە، لە نێوان چەوساندنەوەی ئاشکرای ئایدیۆلۆژی لە ڕۆژهەڵات و دیموکراتییەکی ساختە کە ناکۆکی لە باکووری کوردستان دەخنکێنێت و یاسا لەناوەدەبات کە لە باشووردا لەلایەن خێڵەکییەوە زاڵن، لەبەرامبەردا، بارودۆخەکە لە ڕۆژئاوای کوردستاندا جیاوازە، کە ئەمڕۆ ژنان شەڕێکی چارەنووسساز و خەباتێکی ئاڵۆزی بوونگەرایی بۆ پاراستنی ڕزگاریخوازی و دەستکەوتە شۆڕشگێڕییەکانیان لە ونبوون بەڕێوەدەبەن.

 

لەم ڕوانگە بڕبڕەییەوە، نیشاندەرەکان سەرهەڵدەدەن کە پشتڕاستی دەکەنەوە ژنان لەم ناوچانەدا ڕووبەڕووی پێشێلکاری جەستەیی و یاسایی بەردەوام دەبنەوە، ئەم پێشێلکارییانە لە شێوازی سیاسی و جوگرافیای جیاوازدا خۆیان دەردەخەن، لەگەڵ ئەوەشدا ڕەگ و ڕیشەیان لە هەژموونی پیاوسالاریدادایە، کە کۆنترین سیستەمی ژێردەستەکردن و نامۆبوون لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ئەم قەیرانە هاوچەرخە لە کەلێنێکی قووڵی نێوان تیۆری و پراکتیکدا، لە کاتێکدا، کە عەقیدەی ئایینی و ئایدۆلۆژیای، لە بناغەدا، لە پێگەی ژن کەم ناکەنەوە، بەڵام بەکارهێنانی کردەیی دەسەڵاتدارەکان بە درێژایی مێژوو بە تەواوی جیاواز بووە، پێشێلکردنی مافەکانی ژنان و پیسکردنی خودی بوونیان بەردەوام بووە.

 

ڕۆژهەڵاتی کوردستان – ئێران

ئەم جیاوازییە توندەی نێوان دەستکەوتە تیۆریەکان و پاشەکشە پراکتیکییەکان زۆرتر لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانی ئێراندا دیارە، پێش ئینقلابی ئیسلامی ژنانی ئێران لە ئاستی جیهاندا مافی بەراورد بە هاوتاکانیان بەهرەمەند بوون، ملیۆنان ژن پۆستی گرنگیان لە هێزی کاردا هەبووە و ڕۆڵی سەرکردایەتی پلە بەرزیان وەک دادوەر، باڵیۆز، ئەفسەری پۆلیس و نوێنەر لە ئەنجومەنی ناوخۆیی هەڵبژێردراودا داگیرکردووە، بەڵام دەستکەوتەکان کە بەهۆی ڕووداوەکانی شۆڕشەوە تێکچووە.

 

زیاتر لە چوار دەیە نزیکەی ٤٠ میلیۆن ژنی ئێران لە جەباتدان بۆ ئازادییە بنەڕەتییەکانی وەک مافی خوێندن و کار بەردەوام بوون، بەڵام ئەم ئاواتە لەگەڵ ڕاستی یاساییدا بەریەک دەکەوێت کە ژێردەستەیی بەردەوام دەکات، کە هاوژینەکە بە تایبەتی وەک سەرۆکی خێزان دیاری دەکرێت و یاساکان لە هەموو بابەتەکاندا گوێڕایەڵی ڕەهای بۆی دەسەپێنرێت، لەوانەش مافی کارکردنی ژن.

 

ڕاستی ڕۆژانەی ژنانی هاوچەرخی ئێران کورت دەکرێتەوە بۆ سیستمی ژێردەستەیی یاسایی و جیاکردنەوەی کەشی سیستماتیکی، کە لە کەشی گشتیدا قژیان داپۆشن و بە داواکردنی مۆڵەتی سەرپەرشتیارەکەیان بۆ کارکردن یان داوای کارێک، مافە مەدەنییەکانیان لێ دەسەندرێتەوە. هەروەها ڕێگری لە گەشتکردنیان بۆ دەرەوەی وڵات دەکرێت بەبێ ڕەزامەندی هاوژینەکانیان، ئەم دوورخستنەوەیە ڕەگ و ڕیشەی لە سیاسەتی توندی جیاکاری ڕەگەزییەوە هەیە کە دەوڵەت سەپاندویەتی، سەرەتا لە ناچارکردنی ژنان بۆ دانیشتن لە پشتی پاسەکانی گواستنەوەی گشتی و تێپەڕین بە جیاکاری ڕەگەزی لە پۆلەکاندا و گەیشتن بە گۆشەگیریی ژینگە پیشەییەکان و شوێنی کار.

 

کوشتنی ئەو ژنە گەنجە کوردە بە ناوی ژینا ئەمینی لە ساڵی ٢٠٢٢ لە لایەن "پۆلیسی ڕەوشتل" بە بیانووی دەرکەوتنی قژی، شەپۆلێکی بەرفراوانی ناڕەزایەتیی لێکەوتەوە کە بە دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی" بەسەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا گرتەوە، ئەم بزووتنەوەیە سەرەکییە بە ڕەتکردنەوەی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی سنووردارکردنە توندەکان گەیشتە لوتکە، لە خۆپیشاندانی کاتی تەنها لە کەشی گشتیدا گۆڕا بۆ ستراتیژی نافەرمانی مەدەنی ڕۆژانە و بەردەوام.

 

لە بەرامبەر گیروگرفتی یاسادانان و پێداگریی ڕژێم لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ئاڵەنگاریە بینراوە بە ئامرازە سەرکوتکەرە کوشندەکان کە تادێت کوشندەتر دەبێت، لەوانەش دەستبەسەرکردنی ئارەزوومەندانە و سزای لە سێدارەدان، سەدان هەزار ژن و منداڵانی کچ لە تاران و شارە گەورەکانی دیکەدا سەپاندنی ڕاستیەکی نوێیان هەڵبژارد، بوونی ڕۆژانەیان لە شەقام و زانکۆ و بازاڕەکاندا بەبێ حیجاب، بوو بە شێوازێکی ڕاگەیاندراو و بەردەوامی بەرخۆدان، کە سەرپێچی لە جبەخانەی یاسا فەرمییەکان دەکرد.

 

ئەم ڕەفتارە ئیتر تەنها ناڕەزایەتییەکی سیاسیی زوو تێپەڕ نییە، لەسەر زەوی سەرکەوتوو بووە لە دووبارە کێشانەوەی سنوورە کۆمەڵایەتییەکان و هێنانەدی گۆڕانکارییەکی پێکهاتەیی بەردەوام لە هۆشیاری بەکۆمەڵدا، نەبوونی حیجاب بووەتە دیدێکی باو لە کەشی گشتیدا، ڕاستیەکی کۆمەڵناسیی قووڵی چەسپاو پێکدەهێنێت کە دەسەڵاتداران بۆ کۆنتڕۆڵکردن یان بەتەواوی بنبڕکردنی تێکۆشان دەکەن.

 

دەسەڵاتدارانی ئێران شەپۆلێکی بەرزبوونەوەی لەسێدارەدان وەک ئامرازێک بۆ سەرکوتکردنی چالاکوانان بەڕێوەدەبەن، لە کاتێکدا هەزاران ژن لە بارودۆخێکی نامرۆڤانەدا زیندانی کراون، زیندانی بەدناوی ئێڤین پڕە لە پێشێلکاریی جددی، لەوانە نکۆڵیکردنی پزیشکی، زیندانیکردنی تاکەکەسی و دەرهێنانی دانپێدانانی زۆرەملێ لە ژێر ئەشکەنجەدان بەهۆی دادگاییکردنی نادادپەروەرانە، سەرەڕای خراپ مامەڵەکردن و هەڵوەشاندنەوەی خەڵات، ژنانی زیندانی سیاسیمان بە ناڕەزایەتییەکی ڕێکوپێک و ڕێکخراو ڕووبەڕووی ئەم سەرکوتکردنە دەبنەوە، دیارترینیان هەڵمەتی "سێشەممان نا بۆ لە سێدارەدان" دژی ئەم سزا توندانە.

 

دەسەڵاتدارانی ئێران بە شەپۆلێکی بێ وێنەی لەسێدارەدان کە بەرزترینە لە جیهاندا وەڵامی ئەم ناڕەزایەتییە پەرەسەندووە دەدەنەوە کە بە بیانووی لاواز چالاکوانان دەکاتە ئامانج، ئەوان بزووتنەوەی ژنان بە هەڕەشەیەکی بوونی بۆ سەر دەسەڵات دەزانن ئەم سەرکوتکردنە دادوەرییە هاوکاتە لەگەڵ دەستبەسەرکردنی هەزاران زیندانی ژن لە بارودۆخێکی نامرۆڤانەدا لەناو زیندانە بەدناوەکانی وەک ئێڤین، کە لەوێدا تووشی ئەشکەنجە و ڕەتکردنەوەی پزیشکی دەبن بۆ دەرهێنانی دانپێدانانی زۆرەملێ کە سزای ناڕەوای لەسەر دامەزراوە، سەرەڕای ئەم خراپ بەکارهێنانە، ژنە زیندانییە سیاسییەکان بە ناڕەزایەتی ڕێکخراو، وەک هەڵمەتی "شێشەممان نا بۆ لەسێدارەدان” ڕووبەڕووی ئەم دڕندەییە دەبنەوە.

 

لە بەرامبەر ئەم راستیە تاریکەدا، ئەو ڕاپۆرتانەی کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتییەوە بڵاوکراونەتەوە، ئەم بە ئامانجگرتنی سیستماتیکی و توندوتیژییە ڕەگەزییە بەڵگەدار دەکەن، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ هۆشداری دەدەن لە نەبوونی تەنانەت سەرەتاییترین پێوەرەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە، بانگەوازی بەپەلەی نێودەوڵەتی بۆ ڕاگرتنی لەسێدارەدان و پاراستنی مافی ژنان و منداڵانی کچ لە ئێران دەردەکەن.

 

باکووری کوردستان – تورکیا

ڕاستی بۆ ژنان لە باکووری کوردستان جیاوازییەکی ئەوتۆی لەگەڵ هاوتاکانیان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان نییە، لە ئێران دەسەڵاتداران بە ئاشکرا فشار دەخەنە سەر ژنان و هەوڵی سەپاندنی ئایدۆلۆژیای خۆیان دەدەن بە زەبری هێز، لە کاتێکدا تورکیا خۆی وەک دەوڵەتێکی دیموکراتی پیشان دەدات، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو پێشێلکارییانەی کە ژنان لەوێ ڕووبەڕووی دەبنەوە، شێوەی دیکە وەردەگرن، ڕەنگە هەمیشە ئەم پراکتیزانە بە ئاشکرا دانیان پێدا نەنرێت، بەڵام بە ئاسانی دەردەکەون و ڕەنگدانەوەی گەورەیی ئەو ئاڵەنگاریانەن کە ژنان لەو ناوچەیەدا ڕووبەڕووی دەبنەوە.

 

یاسای مەدەنی تورکیا کە لە ١٧ی شوباتی ١٩٢٦ بۆ دامەزراندنی عەلمانیەت و یەکسانی و بە تایبەتی مافەکانی ژنان وەک یەکێک لە بەردی بناغەی خۆی دەرچووە، لە ماوەی چارەک سەدەی ڕابردوودا ڕووبەڕووی هێرشی زیاتر و سیستماتیکی بووەتەوە، سەرەڕای ئەو دەستکەوتە مێژووییانەی کە بزووتنەوەکانی ژنان بەدەستیان هێناوە، وەک هەموارکردنەکانی ساڵی ٢٠٠١ کە سەرکردایەتیی هاوژینیان بۆ خێزان هەڵوەشاندەوە و تەمەنی یاسایی هاوسەرگیری لە ١٨ ساڵیدا یەکخست، بەڵام یاساکە تووشی هەوڵی بەردەوامی داڕمانی هەیە، ئەم هەوڵانە خۆیان لە پێدانی دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی هاوسەرگیری بە دەسەڵاتدارانی ئایینی و سنووردارکردنی مافی ژنان بۆ پاراستنی ناوی خێزانەکانیان و پرسیارکردن لە مافی میراتیان لە ڕێگەی وتاری ئایینی فەرمییەوە دەردەکەون.

 

لە چوارچێوەی ئەم دۆخە پاشەکشەگەرانەی مافی مرۆڤدا، کشانەوەی فەرمی تورکیا لە ڕێکەوتنی ئیستەنبوڵ لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢١، بە فەرمانی سەرۆکایەتی، وەک شۆکێک بۆ کۆمەڵگەی مافی مرۆڤ هاتە ئاراوە، ئەمەش وایکرد تورکیا یەکەم وڵات بێت کە دەستبەرداری ئەم چوارچێوە نێودەوڵەتییە بێت، تورکیا بە بانگەشەی ئەوەی کە بڕگەکانی کۆنوانسیۆنەکە لەگەڵ "پێکهاتەی خێزانی کۆنەپەرستانەی"دا ناکۆکە، پاساوی کشانەوەی خۆی هێنایەوە.

 

ئەم کشانەوەیە بە شێوەیەکی کاریگەر پابەندبوونی تورکیای بە پەیماننامەیەکی یاسایی پابەندکەر کە لەسەر بنەمای سێ پایە پووچەڵ کردەوە: خۆپاراستن لە ڕێگەی پەروەردەکردنی کۆمەڵگە سەبارەت بە بەهاکانی یەکسانی؛ پاراستن لە ڕێگەی دابینکردنی ڕێوشوێنی دەستبەجێ بۆ لابردنی تاوانباران؛ سزادان لە ڕێگەی تاوانبارکردنی پێشێلکارییە ئاڵۆزەکانی وەک توندوتیژی خێزانی، هەراسانکردن، دەستدرێژی هاوسەرگیری و هاوسەرگیری زۆرەملێ.

 

تورکیا ئێستا بەدەست ڕێژەیەکی مەترسیدار لە توندوتیژی خێزانی و تاوانەکانی کوشتن دژی ژنان و بێ سزایی دەناڵێنێت، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و داکۆکیکارانی مافی ژنان ڕەخنە لە نەبوونی ڕێگری یاسایی بەهێز و لاوازی دەسەڵاتی دادوەری لە دەرکردنی سزاکان دەگرن، کە دەبێتە هۆی بەردەوامبوونی تاوانەکانی دژی ژنان و پاساوهێنانیان بە ناوی دیار وەک "تاوانی شەرەف" بۆ دەستەبەرکردنی بێ سزایی، ئەم ژینگە دادوەرییە لاوازە بەرامبەر بە توندوتیژی لە کەشوهەوایەکی گشتی فراوانتر دابڕاو نەبوو، بەو پێیەی ساڵانی ڕابردوو شایەتی درێژکردنەوەی سەرکوتکردنەکە بوو بۆ ئەوەی سەرکوتکردنی سیستماتیکی یاسایی و ئەمنی لە دژی ئەو دەنگانە بگرێتەوە کە ئەم پێشێلکارییانە بەڵگەدار دەکەن، بەتایبەتی ژنانی ڕۆژنامەنووس و داکۆکیکارانی مافی ژنان.

 

بەپێی ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ، ئەم سەریەککەوتنە لە نێوان توندوتیژی دژی ژنان و سنووردارکردنی ئازادییان لە دوو بواری سەرەکیدا دیارە کە بریتین لە دادگاییکردن و دەستگیرکردن، کە ئەمەش بە ئامانجگرتنی ژنانانی ڕۆژنامەنووس بە تایبەتی ئەوانەی کە لە ئۆپۆزسیۆن یان دەزگاکانی ڕاگەیاندنی کوردیدا کاردەکەن، و دانانی تۆمەتی ناڕوون بەرامبەریان بۆ ڕێگریکردن لە هەواڵە هەستیارەکان بەدەست دێت.

 

ئەمەش ژنانی ڕۆژنامەنووس دەخاتە ژێر سنووردارکردنی توند و لە هەمان کاتدا بەڵگەنامەکردنی ناڕەزایەتییەکانی ژنان، کە لەوێدا تووشی هەراسانکردن و دەستبەسەرکردنی ئارەزوومەندانە و بەکارهێنانی هێز لە ڕادەبەدەر لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان لە خەڵک.

 

ئەم بەئامانجگرتنە تەنها لە ئامرازی یاسایی و ئەمنی دەوڵەتدا سنووردار نییە، بەهۆی ژینگەیەکی کولتووری و کۆمەڵایەتییەوە سووتەمەنی دەدرێت کە شاهیدی زیادبوونی بەرچاوی هێرشە زارەکییەکان و ڕیتۆریکی کەمکردنەوەیە، لەم ژینگەیەدا شۆڤێنیزمی ناسیۆنالیستی لەگەڵ هەڵاواردنی ڕەگەزیدا تێکەڵ دەبێت بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی توندوتیژی دژی ژنان لەسەر بنەمای ناسنامە ئاڵۆزەکانیان.

 

ئەم ئەقڵیەتە ڕەگەزپەرستییە لەم دواییانەدا لە شەپۆلی توڕەییدا دەرکەوت کە بەهۆی لێدوانەکانی ڕەحمی کۆچ بازرگانێکی تورکەوە لە کاتی کردنەوەی نەخۆشخانەیەک لە ئیزمیر سەریهەڵدا، قسەکانی بە بێڕێزی ڕاستەوخۆ بە ژنانی کورد دادەنران و ئەو لێدوانە هەر زوو بوو بە پرسێکی گشتی و بابەتی ڕێکاری یاسایی، کە ئەمەش تیشک دەخاتە سەر قووڵایی ئەو قەیرانە ستراکتورییەی کە لەوێدا ڕووبەڕووی ژنان دەبێتەوە، کە وتاری چینایەتی و ناسیۆنالیستی شەرعیەت بە بێڕێزیکردن و چەوساندنەوەی ژنان لەسەر بنەمای نەتەوەیی خۆی دەدات.

 

ئەم دۆخە ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە ژنان لە باکووری کوردستان ڕووبەڕووی ستەمێکی ئاڵۆزتر دەبنەوە، لە کاتێکدا دەسەڵات بە گشتی دەستکەوتە یاساییەکانی ژنان لە ژێر پێدەدەن، بەڵام ژنانی کورد دوو هێندە دەکرێنە ئامانج و هەڵاواردنی ڕەگەزی لەگەڵ شۆڤێنیزمی ناسیۆنالیستی تێکەڵ دەکەن، کە ئەمەش توندوتیژی دژی ئەوان لە ڕووداوە گۆشەگیرەکانەوە دەگۆڕێت بۆ سیاسەتێکی پێکهاتەیی کە لەلایەن ئەقڵیەتی چینی دەسەڵاتدارەوە شەرعییەت پێدراوە و بەهۆی بێ سزاییەوە سووتەمەنی دەدرێت.

 

هەرێمی کوردستان – عێراق

لەپشت ڕووبەری بەهێزکردنی دامەزراوەیی پێشکەوتووەوە، دژایەتییەکانی نێوان یاسا پێشکەوتنخوازەکان و کۆت و بەندە ڕەقەکانی کۆمەڵگە، ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە هەرێمی کوردستاندا داکوتاوە، پێشێلکارییەکان لە ڕووداوە دابڕاوەکانەوە دەگۆڕن بۆ قەیرانێکی پێکهاتەیی بەردەوام.

 

کەموکورتی یاسایی و کولتووری بێ سزای دیارە، سەرەڕای ڕۆڵی پێشەنگی هەرێم لە دەرکردنی یاسای توندوتیژی خێزانی ژمارە (٨)ی ساڵی ٢٠١١، جێبەجێکردنی بەهۆی داب و نەریتە چەسپاوەکانەوە بەربەستە، ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و چاودێری مافی مرۆڤ بەردەوامی بڵاوبوونەوەی تاوانەکانی بەناو "شەرەف" و بڕینی ئەندامی زاوزێی ژنان لە ناوچە گوندنشینەکاندا پشتڕاست دەکەنەوە، کە بەهۆی کەلێنە یاساییەکانەوە سووتەمەنی پێدەدرێت کە سزای لاواز بە تاوانباران دەسەپێنن، کەڤئەمەش بێ سزایی بەردەوام دەکات و میکانیزمی پاراستنی زیانبەرکەوتووان نییە.

 

سەبارەت بە توندوتیژی دیجیتاڵی و بۆشایی پەروەردەیی، توندوتیژی لەسەر بنەمای ڕەگەز لە پەرەسەندندایە و دەڕژێتە ناو کایەی دیجیتاڵییەوە، کە ژنان ڕووبەڕووی ڕێژەیەکی مەترسیدار دەبنەوە لە هەراسانکردن و هەڕەشەی ئۆنلاین، کە هاوکاتە لەگەڵ فراوانبوونی کەلێنی پەروەردەیی و بەرزبوونەوەی ڕێژەی نەخوێندەواری لە نێوان ژنانی شار و گوندەکاندا.

 

توندوتیژی درێژدەبێتەوە بۆ کایەی گشتی، ڕاپۆرتەکانی ژنانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە کرێکارانی ژن ڕووبەڕووی هەراسانکردن و هەڵاواردن دەبنەوە، زۆرجار لە ترسی چەواشەکاری کۆمەڵایەتی یان لەدەستدانی کار ئامادە نین ڕاپۆرت بکەن.

 

جگە لەوەش ژنان لە کەرتی میدیادا ڕووبەڕووی سنووردارکردنی ئاڵۆز دەبنەوە کە دەنگیان بێدەنگ دەکەن، لەوانە هەڵمەتی سیستماتیکی چەواشەکاری و قسەی ناشرین بە شێوەی ئۆنلاین کە ژیانی تایبەتی خۆیان دەکەنە ئامانج، ئەمەش وایکردووە زۆرێک لە پیشەکە بکشێنەوە. ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ نەبوونی پرۆتۆکۆڵی کاریگەری دژە هەراسانکردن لەناو ژوورەکانی هەواڵ و سەرهەڵدانی یاسای بەرتەسککەرەوە، کە ڕێکخراوەکانی وەک تۆڕی ژنانی عێراق لەژێر پەردەی پاراستنی داب و نەریتی هۆشداری دەدەن.

 

ئەم پێشێلکاریانە لە قوربانی دەستبەجێ زیاتر درێژ دەبنەوە و کاریگەری نێوان نەوەکان بەرهەم دەهێنن. یونیسێف هۆشداری دەدات لەوەی ئەو منداڵانەی شایەتحاڵی توندوتیژی خێزانی دەبن بەدەست تێکچوونی دەروونی و دابەزینی خوێندنەوە دەناڵێنن، بەمەش سووڕی توندوتیژی لەناو کۆمەڵگادا بەردەوام دەبێت.

 

کاریگەری یاسایی ڕاستەوخۆی لاوازی جێبەجێکردنی ئەم یاسایانە لە بەردەوامی وەرینی مافەکانی مرۆڤ لەسەر زەویدا دیارە. کەلێنی نێوان دەقی دەستووری و پراکتیکی کۆمەڵایەتی، دەگۆڕێت بۆ ئامارێکی ترسناک لەسەر کوشتنی سیستماتیک، بەپێی بەڵگەنامەکانی تۆڕی مافی مرۆڤی کوردستان و داتای فەرمی شارەکانی هەرێم (هەولێر، سلێمانی، و دهۆک). ئەم واقیعە ژیاوە بە پەرەسەندنی تاوان و پەردەپۆشکردن تایبەتمەندە. ساڵانە دەیان حاڵەتی کوشتن تۆمار دەکرێت، کە پاڵنەرەکانی توندوتیژی خێزانی و باڵادەستی نۆرمەکانی کۆمەڵایەتییە، تاوانباران زیاتر پەنا دەبەنە بەر ئیدیعای خۆکوشتن یان ڕووداوی نهێنی بۆ خۆدزینەوە لە سزا.

 

جگە لەوەش ژمارەی بانگەوازەکان بۆ یارمەتی لە زیادبووندایە و ساڵانە دامەزراوە فەرمییەکان هەزاران سکاڵا تۆمار دەکەن کە پەیوەندییان بە توندوتیژی دژی ژنان و خێزانەکانەوە هەیە، زۆرێک لەم سکاڵایانە پەنای یاسایی یەکلاکەرەوەیان نییە، ژە ئەمەش ڕێگەیان پێدەدات پەرەبسەنن بۆ لەناوبردنی جەستەیی جددی.

 

ڕۆژئاوا – سووریا

ئەمەش ئەوە دەردەخات کە پەراوێزخستنی ڕەگەزی و نەتەوەیی ژنانی کورد وەک تایبەتمەندییەکی هاوبەشی یاسادانان و کۆمەڵایەتی لەم ناوچانەدا دەمێنێتەوە، بە پێچەوانەی ئەم بەستێنە پاشەکشەیە، ڕۆژئاوا (ڕۆژئاوای کوردستان) نموونەیەکی ڕیشەیی جیاوازی خستەڕوو، خاڵی وەرچەرخانێکی ناوازەی دیاری کرد، کە ژنان لە زیانبەرکەوتووانی بوون یان بەشداربووی چالاک لە بەرخۆدانی نهێنیدا بۆ سەرکردایەتیکردنی تەڤگەری سەروەری و بنویادنانی هاوپەیمانی کۆمەڵایەتی گواسترانەوە.

 

لەگەڵ سەرهەڵدانی قەیرانی سووریا، ناوچە کوردستانییەکان پشتیان بە بناغەیەکی ڕێکخراوەیی تۆکمە بەستبوو کە لە ڕێگەی دەیان ساڵ لە کاری نهێنی و ژنانەوە پێکهاتبوو کە لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا قەدەغە بوو، ئەمەش وایکرد بە خێرایی بەشداری چالاکییە بەڕێوبەری و مەیدانییەکان بکەن.

 

لەم گۆڕانکارییەدا، ئەزموونێکی ناوازە سەریهەڵدا، کە لە ئاستی جیهانیدا بە "شۆڕشی ژنان" ناسێندرا، بەهۆی سەرکردایەتی ژنانی نەگۆڕ کە لە یەپەژەدا بەرجەستە بوو، ئەم یەکانە سەرکردایەتی شەڕەکەیان کرد، هاوسەنگی داینامیکی دەسەڵاتیان لە پاڵ قەسەدە و یەپەگەدا دروستکرد تا دوا مۆڵگەکانی داعش هەڵوەشێنرانەوە، ئەم سەرکردایەتییە تەنها لە بواری سەربازیدا سنووردار نەبوو، لە ماوەی چواردە ساڵدا بە دامەزراوەیی کرا لە ڕێگەی دامەزراندنی سیستەمی هاوسەرۆکایەتی و داڕشتنی هاوپەیمانی کۆمەڵایەتی کە مسۆگەری نوێنەرایەتی ٥٠٪ی ژنان لە هەموو دامەزراوەکان و لایەنە سیاسییەکاندا دەکات، ئەمەش وایکرد ببێتە سەرچاوەی ئیلهام بۆ بزووتنەوەکانی ژنان لە سەرانسەری جیهاندا، کە بەهۆی بەرخۆدانی دەستکەوتەکانی لە نێوان گێژاوی شەڕدا.

 

ئەم ڕێگایە ناوازەیەی بەهێزکردن ئێستا ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی بوونی و ئاڵۆزترین خاڵی وەرچەرخان دەبێتەوە لە مێژووییدا، لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی بەعس و سەرهەڵدانی هەتەشە بۆ دەسەڵات و دواتر پێویستی هەموو لایەنەکان بۆ دروستکردنی یەکگرتن و ڕێککەوتنی کارگێڕی هاوبەش دوای شەڕە توندەکان، ڕاستیەکە بەریەککەوتنی لەگەڵ چەقبەستوویەکی توندی سیاسی و ئایدیۆلۆژیدا کەوتووە.

 

دووڕیانەکەی ئێستا لە هەوڵدان بۆ ئاشتکردنەوەی دوو ئایدۆلۆژیای تەواو دژبەیەکدایە: ئایدۆلۆژیایەکی جیهادی کە لە بنەڕەتدا بوونی ژنان لە پۆستە بڕیاردەرەکاندا ڕەتدەکاتەوە و بە هەڕەشەیەک بۆ سەر سیستەمەکەی دەزانێت، هەروەها ئایدۆلۆژیایەکی ڕزگاریخوازانە کە ژنان بە درێژایی ساڵانی ململانێ لەسەری دامەزراوە و ئازادییەکانیان بونیاد ناوە، ئەم جیاوازییە بنەڕەتییە تەنها بەربەستێکی کارگێڕی نییە، بەڵکو بەربەستی پێکهاتەیی دروست دەکات کە هەڕەشە لە یەکگرتوویی ڕێککەوتنەکە دەکات و دەستکەوتە مێژووییەکانی ژنانی ڕۆژئاوای کوردستان دەخاتە مەترسییەوە، ئەمەش وایان لێدەکات کە بەرەوڕووی سازانە سیاسییە ئاڵۆزەکان ببنەوە کە دژایەتی خودی بنچینەی شۆڕشەکەیان دەکەن.

 

یەکخستنی یەپەژە لە وەزارەتی بەرگریدا لەلایەن حکومەتی بەناو کاتییەوە ڕەتدەکرێتەوە، هەڵوێستێک کە یەپەژە و گروپەکانی ژنان بە توندی دژایەتی دەکەن، کە ئەم هێزانە وەک یەکێک لە دەستکەوتە هەرە بەرچاوەکانی شۆڕش دەبینن.

 

خوێندنەوەیەکی چەقبەستوو بۆ ڕاستی ژنانی کورد لە چوار پارچەی کوردستاندا دەیسەلمێنێت کە پرسی ڕزگاری ژن لە چوارچێوەی سیاسی و جیۆپۆلەتیکی دەوروبەری جیا ناکرێتەوە، سەرەڕای گۆڕانی سنوور و جوگرافیاکان و جیاوازی ئامرازەکانی ستەمکاری کە ڕژێمە دەسەڵاتدارەکان بەکاری دەهێنن، ڕەگەکان بەیەکەوە دەمێننەوە و لە تاکە پێکهاتەیەکی ئەقڵی پیاوسالاری و شۆڤێنیستییەوە دادەبەزن کە هەوڵی سەپاندنی سەرپەرشتیی بێواتا دەدات بەناوی ئایین، بۆ ساختەکردنی پراکتیزە دیموکراتیەکان، پەنا دەباتە پشت پۆشاکی داب و نەریت و عەشیرەتگەرایی بۆ پاساودانی توندوتیژی و ڕێگەدان تاوانباران بۆ ئەوەی لە سزا ڕزگاریان بێت.