تشدید تنش ایران با آمریکا و اسرائیل؛ میلیتاریزه شدن کوردستان و شکاف درون حاکمیت
با افزایش تنش نظامی میان اسرائیل و آمریکا از یک سو و ایران از سوی دیگر، تهران حملاتش به اقلیم باشور کوردستان و پایگاههای احزاب کورد روژهلات کوردستان را افزایش داده است؛ اقدامی برای ارسال پیامهای سیاسی و نظامی به رقبایش و افزایش فشار امنیتی در منطقه.
هِوی صلاح
سلیمانیه – تنشهای منطقهای، پس از حملات مستقیم اخیر وارد مرحلهای خطرناک شده است. آمریکا هم با اعزام نیروهای بیشتر به منطقه، پیام محکمی به تهران داده است. در همین حال، روژهلات کوردستان که همواره کانون اعتراضات بوده، با فشارهای شدید اقتصادی و امنیتی روبهروست؛ بهطوری که هر تنش بینالمللی مستقیماً بر زندگی روزمره مردم اثر میگذارد.
ایران اکنون در موقعیتی حساس قرار دارد؛ از یک سو با تهدیدهای اسرائیل و وعده پاسخ سخت مواجه است و از سوی دیگر، تحریمهای آمریکا اقتصاد را با بحران مواجه کرده است. در روژهلات کوردستان نیز حضور نیروهای امنیتی در شهرهایی مانند سنه، مهاباد و کرماشان بهطور محسوسی افزایش یافته و نظارت بر فعالان شدیدتر شده است، زیرا این نگرانی وجود دارد که هر حمله خارجی به اعتراضات گسترده منجر شود. درگیریهای پراکنده مرزی و پرواز پهپادها هم باعث ایجاد نگرانی و استرس در میان مردم شده و افزایش سریع قیمتها، نارضایتی عمیقی را بهوجود آورده است. مردم منتظرند ببینند تقابل میان تهران، واشنگتن و تلآویو به کجا میرسد و چه تأثیری بر آینده منطقه خواهد گذاشت.
در چارچوب توافقهای امنیتی با بغداد، تهران همچنان برچیدن اردوگاههای احزاب کورد روژهلات کوردستان و انتقال آنها به مناطق دیگر عراق را پیگیری میکند. این اقدامات همزمان با افزایش آمادگی نظامی آمریکا در پایگاههای عینالاسد و حریر و همچنین تهدیدهای اسرائیل برای حمله به تأسیسات هستهای و نفتی ایران انجام میشود؛ موضوعی که باعث شده ایران از خاک عراق بهعنوان میدان رقابت و درگیری استفاده کند.
بر اساس گزارشها، ایران موشکهای «فاتح» را در استانهای کرماشان و اورمیه مستقر کرده تا هرگونه تحرک احزاب کورد یا مراکز مشکوک امنیتی در اقلیم باشور کوردستان را هدف قرار دهد. این فضای نظامی فقط محدود به خارج نیست؛ در داخل شهرهایی مانند سنه، سقز و بانه نیز وضعیت غیرعادی حاکم است و پرواز پهپادها ادامه دارد.
مقامات ایرانی میدانند احزاب کورد از پایگاه مردمی قابلتوجهی برخوردارند و در صورت حمله اسرائیل یا آمریکا، ممکن است بتوانند مردم را به خیابانها بکشانند. در همین حال، رقابت غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن از طریق نیروهای نیابتی به سطحی رسیده که میتواند اقلیم باشور کوردستان را به نخستین قربانی هر درگیری مستقیم تبدیل کند.
از سوی دیگر، بیثباتی اقتصادی و سقوط ارزش پول ملی باعث افزایش اعتراضات داخلی شده است. به نظر میرسد تهران با هدف قرار دادن اقلیم باشور کوردستان و احزاب مخالف، تلاش میکند توجه افکار عمومی را از مشکلات داخلی منحرف کرده و فضای تنش نظامی را در منطقه حفظ کند؛ وضعیتی که پایان آن مشخص نیست.
«در قیام ژن ژیان آزادی، روژهلات کوردستان کاملاً نظامی شد»
شلیر باپیری، روزنامهنگار و فعال حقوق بشر از سلیمانیه، میگوید وضعیت فعلی مبهم و ناپایدار است و ترور چهرههای مهم سیاسی در ایران برای حکومت هزینهبر و دشوار خواهد بود. او همچنین به اختلافات همیشگی میان جناحهای مختلف نظام اصلاحطلبان تا اصولگرا، اشاره میکند و میگوید بحث جانشینی علی خامنهای، بهویژه با مطرح شدن نام مجتبی خامنهای، میتواند اختلافات داخلی را بیشتر کند و فضای سیاسی ایران را پیچیدهتر سازد.
او میافزاید: «در طول عمر جمهوری اسلامی، هیچگاه اعتماد عمیقی میان مردم و حکومت شکل نگرفته است. حکومت توانسته با سرکوب و ابزارهای نظامی اعتراضات را کنترل کند، اما نتوانسته مطالبات مردم در حوزههایی مانند خدمات عمومی، مشارکت سیاسی و اقتصاد را برآورده کند. به همین دلیل، مشکلات همچنان پابرجاست و اعتراضات ادامه دارد. هرچند نمیتوان گفت همه مردم ایران چنین دیدگاهی دارند، اما بخش بزرگی از جامعه خواهان تغییر نظام است؛ با این حال، این تغییر بدون عامل خارجی بهسختی ممکن است، چون حکومت از همه ابزارهای خشونت برای سرکوب استفاده میکند.»
او تأکید میکند که این سیاستها برنامهریزیشده است و میگوید: «در جریان قیام ژن ژیان آزادی دیدیم که کوردستان کاملاً نظامی شده بود و پس از آن نیز این روند شدیدتر شد؛ سرکوب افزایش یافت، بازداشتها بیشتر شد و آزادیها بهطور محسوسی کاهش پیدا کرد.»
به گفته او، استقرار گسترده نیروهای مسلح در مرزهای روژهلات کوردستان و وجود صدها پایگاه نظامی نشان میدهد حکومت برای سرکوب سریع هرگونه اعتراض آمادگی کامل دارد.
«قطع اینترنت، دسترسی به واقعیت را سخت کرده است»
او همچنین میگوید قطع اینترنت و محدودیتهای ارتباطی باعث شده درک وضعیت واقعی روژهلات کوردستان بسیار دشوار شود و حتی مشخص نباشد آیا شرایط برای شکلگیری اعتراضات مناسب است یا نه. به باور او، وضعیت کاملاً مبهم است: از یک سو فضای جنگی وجود دارد، از سوی دیگر اقتصاد در وضعیت بسیار بدی است و همزمان حکومت به بهانه حفظ امنیت، آزادیهای بیشتری را محدود میکند. بنابراین شرایط فعلی برای اعتراضات گسترده مناسب نیست.
او اضافه میکند که طی دهههای گذشته، حکومت پایگاههای نظامی زیادی در روژهلات کوردستان ایجاد کرده تا بتواند هر بحران داخلی یا مرزی را کنترل کند و در قیام اخیر نیز نوع سلاحهای بهکاررفته علیه مردم بهوضوح دیده شد.
او تأکید میکند که حملات ایران به احزاب کورد موضوع تازهای نیست و سالهاست ادامه دارد؛ از جمله حملات سال ۲۰۱۸ به مقرهای حزب دموکرات کوردستان و حزب کومله، و همچنین حملات سال ۲۰۲۲ همزمان با اعتراضات.
به گفته او، دلیل نگرانی حکومت از نیروهای کورد، سازمانیافتگی و توان مقاومت آنهاست. او میگوید: «امروز یکی از نقاط قوت این نیروها، وحدت آنهاست؛ در حالی که در گذشته پراکندگیشان نقطه ضعف محسوب میشد. اکنون آنها با هدف آیندهای بهتر برای ملت کورد، متحد شدهاند و در نبود هرگونه امکان اصلاح در داخل نظام، خواهان تغییر آن هستند.»
او همچنین یادآور میشود که یکی از نخستین قوانین جمهوری اسلامی در سال ١٣۵٧، اجباری شدن حجاب بود؛ قانونی که هنوز هم بهطور اساسی تغییر نکرده و در صورت رعایت نکردن آن، زنان با مجازات روبهرو میشوند. به گفته او، برخی عقبنشینیهای موقت فقط واکنشی به فشارهاست و نشانه تغییر واقعی نیست.
«هدف قرار گرفتن غیرنظامیان»
شلیر میگوید وضعیت روزبهروز پیچیدهتر میشود: از یک سو آمریکا از مذاکره صحبت میکند و از سوی دیگر ایران میگوید مذاکره مستقیمی در کار نیست و فقط پیامها از طریق واسطهها ردوبدل میشود. در همین حال، اسرائیل به حملات خود ادامه میدهد و برخی کشورهای عربی نیز در عین تلاش برای مهار بحران، از آمریکا و اسرائیل حمایت میکنند؛ بهویژه با توجه به فعالیت گروههای نزدیک به ایران در منطقه.
او تأکید میکند که آینده این بحران قابل پیشبینی نیست و مشخص نیست آیا مذاکرات به توافقی میرسد یا نه، و اگر برسد، آیا فقط درباره برنامه هستهای خواهد بود یا تغییرات گستردهتری را شامل میشود.
شلیر باپیری در پایان میگوید: ایران اسرائیل را دشمن تاریخی خود میداند و اسرائیل نیز ایران را تهدیدی جدی برای موجودیتش تلقی میکند. به گفته او، در حالی که حملات آمریکا و اسرائیل بیشتر اهداف نظامی را نشانه میگیرند، ایران در برخی موارد حتی غیرنظامیان و بیماران را نیز هدف قرار داده است.