بهاران لهیب

بامیان- وقتی وارد ولایت بامیان می‌شوید، خبر از کسب و کار زنان به گوش می‌خورد. زنان بامیانی با مبارزه و پشتکار توانسته‌اند توجه موسسات خارجی را جلب کنند و تجارت‌های کوچک راه‌اندازی نمایند. این تجارت‌های کوچک در حد خیاطی، دست‌دوزی و قالین‌بافی است و در بعضی موارد ایجاد کارگاه‌های هنری را نیز شامل می‌شود که رسامی و خطاطی را در بر می‌گیرد.

وقتی با افرادی که سرمایه‌گذار یا ایجادکننده این کسب‌وکارها هستند صحبت می‌کنید و می‌پرسید که چگونه شروع کرده‌اند، اکثریت می‌گویند با پول ناچیز و خودآموزی به این جایگاه رسیده‌اند. با این‌که هر روز و هر لحظه از سوی افراد امر به معروف طالبان مورد بازپرسی قرار می‌گیرند که بیشترین سرکوب آنان مربوط به طرز لباس و پوشش زنان است، اما با کارها و سرمایه‌گذاری‌های‌شان هیچ مخالفتی ندارند. دلیل عمده آن به‌دست آوردن مالیات گزافی است که سالانه، هر سه ماه یا حتی هر ماه دریافت می‌کنند.

با وجود تمام این سرکوب‌ها، باز هم زنان بامیانی توانسته‌اند نقش خوبی در جامعه و اقتصاد ایفا کنند و از لحاظ مالی تمویل‌کننده خانواده‌های خود باشند.

یکی از این مکان‌ها بازارچه هنر است که بیش از ۱۸ سال پیش، در نتیجه تلاش زنان ایجاد شده است. این بازارچه بیان‌کننده هنر زنان و فرهنگ مردم افغانستان، به‌ویژه ملیت هزاره، می‌باشد. تمام فروشندگان و تولیدکنندگان این بازارچه زنان هستند. وقتی وارد این ساحه می‌شوید، بوی مقاومت و ایستادگی به مشام می‌رسد؛ این‌که چگونه زنان افغانستان برای نقش داشتن در جامعه مردسالار و بنیادگرایی طالب‌زده مقاوم ایستاده‌اند و سر تسلیم فرود نیاورده‌اند.

زمانی که وارد بازارچه شدیم، در پشت در هر دکان نام «UN Women» به چشم می‌خورد. وارد دکان زهرا محمدی، دختر ۱۸ ساله، شدیم که با لبخند گرمش از ما استقبال کرد. همه مردم، به شمول ما، فکر می‌کردیم که تمویل‌کننده این بازار و برگزارکننده نمایشگاه‌ها در کل همین سازمان است.

زهرا در پاسخ به ما گفت: «نه، UN Women حمایت‌کننده فقط چند زن است که همیشه آنان را حمایت می‌کنند و در نمایشگاه‌ها تولیدات آنان را به نمایش می‌گذارند که متاسفانه آنان چندان تولیداتی هم ندارند.»

زهرا در پاسخ به سوال ما که چرا همه زنان تجارت‌پیشه را کمک نمی‌کنند، توضیح داد: «متأسفانه باید گفت در هر جا باید شناخت داشته باشی تا بتوانی حمایت به‌دست بیاوری. در عین حال، پول‌های گزافی در شرایط فعلی هم از سوی موسساتی که به نام زنان افغانستان از خارج حمایت می‌شوند به‌دست می‌آید که مانند بیست سال قبل، همه حیف‌ومیل می‌شود و به‌ندرت به دست نیازمندان و زنانی که با هزار و یک چالش و سرکوب کار می‌کنند می‌رسد.»

زهرا گفت: «مادرم و چند زن دیگر، ۱۸ سال پیش، در کنار جاده‌ای خاکی در بامیان تولیدات دستی خود و سایر زنانی را که همکارشان بودند پهن می‌کردند و به فروش می‌رساندند. بعد از تلاش و دادخواهی زیاد توانستند مکان این بازارچه را به‌دست بیاورند و خوشبختانه از سوی خانواده‌ها و مردم محل حمایت شدند و تا امروز به کار خود ادامه داده‌اند. این زنان افغان بودند که خود بازاری را در بامیان به نام خود رقم زدند.»

وقتی از زهرا در مورد نام «UN Women» پرسیدیم که چرا در همه دکان‌ها ذکر شده است، با لبخند معنادار گفت: «چون یگانه کاری که برای ما کرده، ترمیم سیستم برق دکان‌ها بوده و شرطش همین بود که باید نام‌شان در پشت درهای دکان‌ها ذکر شود. اما فراموش نکنیم که زنان افغانستان در برابر هر شرایطی ایستاده و مبارزه کرده‌اند؛ شاید به‌سختی، اما بالاخره به خواست خود رسیده‌اند.»

بازارچه هنر بامیان تنها محل فروش صنایع دستی نیست، بلکه نمادی از مقاومت، همبستگی و تلاش زنان افغانستان در برابر سرکوب و نابرابری است. زنانی که بدون اتکای واقعی به نهادهای بزرگ، با نیروی خود و حمایت جامعه محلی، فضایی برای حضور و دیده‌شدن خلق کرده‌اند. تجربه این زنان نشان می‌دهد که با وجود همه محدودیت‌ها، زنان افغانستان همچنان ایستاده‌اند و برای حفظ هویت، معیشت و جایگاه اجتماعی خود مبارزه می‌کنند؛ مبارزه‌ای خاموش اما ماندگار.