«حوا پشت میلههای زندان»؛ روایت ماندگار زنان زندانی سیاسی عراق
تجربه تلخ بازداشت در کودکی، برای نویسنده عراقی احلام حسین رهک به انگیزهای برای آغاز یک پروژه بزرگ مستندسازی تبدیل شد؛ پروژهای که هدف آن حفظ حافظه قربانیان سرکوب سیاسی در عراق از طریق ثبت روایتهای زنان زندانی سیاسی است.
رجاء حمید رشید
عراق - رنج و مصائب زنان زندانی سیاسی، یکی از تاریکترین و دردناکترین فصلهای تاریخ معاصر عراق را رقم زده است؛ تجربهای که زخمهای عمیق روحی و انسانی آن هنوز در حافظه قربانیان و خانوادههایشان زنده است. از دل همین واقعیت، احلام حسین رهک، نویسنده و روزنامهنگار عراقی، کتاب «حوا پشت میلههای زندان» (حواء خلف القضبان) را به نگارش درآورد؛ اثری که با تکیه بر تجربه شخصی نویسنده، روایتهای شفاهی زنان زندانی و اسناد رسمی، میکوشد حافظه ملی را زنده نگه دارد و حق زنانی را که در دوران حکومت حزب بعث بازداشت، شکنجه و سرکوب شدند، به رسمیت بشناسد.
از یک تجربه شخصی تا یک رسالت تاریخی
احلام حسین رهک در آگوست ۱۹۸۴، زمانی که تنها دوازده سال داشت، همراه با تمام اعضای خانوادهاش توسط حکومت بعث بازداشت شد. این تجربه، نقطه عطفی در زندگی او بود؛ زخمی که نهتنها بر روحش ماند، بلکه مسیر فکری و حرفهایاش را نیز شکل داد و او را به سوی ثبت و مستندسازی رنج قربانیان استبداد سیاسی و روایت داستانهای انسانی آنان سوق داد؛ روایتهایی که بخشی جداییناپذیر از تاریخ معاصر عراق به شمار میروند.
او بخش مهمی از فعالیتهای فرهنگی و حرفهای خود را به ثبت حافظه ملی، بهویژه خاطرات زندانیان سیاسی زن و مرد عراق، اختصاص داده است. احلام که سالها بهعنوان دبیر تحریریه مجله «أحرار» وابسته به بنیاد زندانیان سیاسی عراق فعالیت کرده، در تهیه گزارشها و مطالب فرهنگی مرتبط با حقوق بشر و حافظه تاریخی نقش داشته است. او همچنین روایتهای شفاهی بسیاری از زنان زندانی سیاسی را گردآوری و ثبت کرده و در تدوین و ویرایش آثار مستندی درباره یکی از حساسترین دورههای تاریخ عراق مشارکت داشته است؛ تلاشی که از باور عمیق او به ضرورت حفظ این خاطرات برای نسلهای آینده سرچشمه میگیرد.
کتاب «حوا پشت میلههای زندان» تاکنون سه بار منتشر شده است. این اثر، روایت مستندی از رنجها و تجربههای زنان زندانی سیاسی است و تصویری روشن از آنچه زنان عراقی در دوران استبداد و دیکتاتوری متحمل شدند، ارائه میدهد؛ بهویژه زنانی که سالها در زندانها یا در شمار ناپدیدشدگان بودند و داستان زندگیشان کمتر روایت شده بود. این کتاب امروز یکی از آثار ارزشمند در حوزه ادبیات زندان و تاریخنگاری معاصر عراق به شمار میرود.
تولد یک کتاب
احلام حسین رهک درباره انگیزه نگارش این کتاب میگوید: «باور داشتم که تاریخ را نباید تنها از نگاه پیروزمندان نوشت؛ بلکه باید صدای قربانیان و شاهدان نیز در آن شنیده شود. زمانی که ایده گردآوری این روایتها در ذهنم شکل گرفت، تصمیم گرفتم آنها را در قالب اثری تلفیقی از مستندنگاری و ادبیات منتشر کنم؛ اثری که هم بخشی از حافظه ملی باشد و هم ادای احترامی به زنانی که برای حفظ کرامت و باورهایشان بهای سنگینی پرداختند.»
او ادامه میدهد: «از سال ۲۰۰۸ و در جریان فعالیت در بخش رسانهای بنیاد زندانیان سیاسی، فرصت داشتم با شمار زیادی از زنان زندانی، خانوادههای آنان و افرادی که آن دوران را از نزدیک تجربه کرده بودند، گفتوگو کنم. دشوارترین بخش کار، بازگرداندن آن خاطرات تلخ بود. در کنار روایتهای شفاهی، از اسناد رسمی مربوط به بازداشت و زندانی شدن آنان نیز استفاده کردم، زیرا معتقدم حقیقت زمانی کامل میشود که اسناد تاریخی در کنار روایت انسانی قرار بگیرند.»
به گفته او، برای اطمینان از صحت مطالب، روایتها را با یکدیگر تطبیق داده و اطلاعات را تا حد امکان راستیآزمایی کرده است تا اثری مستند و در عین حال انسانی به مخاطب ارائه دهد؛ اثری که هم امانتدار حقیقت تاریخی باشد و هم با زبانی روان و ادبی، رنج انسانها را بازگو کند.
مادری در پشت میلههای زندان
احلام میگوید کتابش گوشهای از گستردهترین نقض حقوق زنان زندانی سیاسی در زندانهای حکومت بعث را به تصویر میکشد؛ از بازداشتهای خودسرانه، شکنجههای جسمی و روحی و محرومیت از ابتداییترین حقوق انسانی گرفته تا زایمان در سلولهای زندان، تهدید مداوم و اعمال فشار بر زنان از طریق خانوادههایشان.
این کتاب همچنین پیامدهای روانی و اجتماعی این تجربهها را روایت میکند؛ زخمهایی که سالها پس از آزادی نیز بر زندگی زنان باقی مانده است.
او درباره دردناکترین روایتهایی که با آنها روبهرو شده، میگوید: «هر زنی داستانی داشت که شایسته روایت شدن بود، اما آنچه بیش از همه ذهنم را درگیر کرد، سرگذشت مادرانی بود که با نگرانی برای فرزندانشان بازداشت شدند، یا فرزندان خود را از دست دادند، از آنها جدا شدند، یا ناچار شدند کودکانشان را در زندان به دنیا بیاورند. این روایتها بیش از هر چیز نشان میداد که ظلم حتی حرمت مادری را نیز نشانه گرفته بود.»
او میافزاید که در بسیاری از موارد، مادر بودن نهتنها موجب همدلی نمیشد، بلکه به ابزاری برای اعمال فشار روانی و شکستن اراده زنان تبدیل شده بود. برخی کودکان در زندان متولد شدند و برخی دیگر سالهای کودکی خود را دور از آغوش مادر سپری کردند.
احلام حسین رهک میگوید: «کوشیدم تصویری از زن و مادر عراقی ارائه دهم که با وجود همه رنجها و محرومیتها، انسانیت و عزت نفس خود را حفظ کرد.»
حافظه یک ملت
احلام معتقد است هیچ حافظه ملیای بدون ثبت تجربههای قربانیان کامل نخواهد شد؛ زیرا ملتهایی که دردهای گذشته خود را فراموش میکنند، بیش از دیگران در معرض تکرار همان فجایع قرار میگیرند.
به گفته او، این کتاب تلاشی است برای حفظ حقیقت، بازگرداندن صدای زنانی که سالها رنجشان نادیده گرفته شد و دعوت نسل جوان به شناخت آن دوره از تاریخ عراق تا فجایع استبداد هرگز تکرار نشود.
او تأکید میکند که پرونده زنان زندانی سیاسی هنوز بسته نشده است؛ زیرا روایتهای ناگفته بسیاری باقی مانده که نیازمند پژوهش، مستندسازی و توجه دانشگاهی و فرهنگی هستند. از نگاه او، ثبت این خاطرات بخشی از عدالت تاریخی و ادای حق قربانیان است.
احلام در توصیف زنانی که از زندان بازگشتند، میگوید: «نمیتوان زنانی را که از پشت میلههای زندان بیرون آمدند، تنها با چند واژه توصیف کرد. آنان تجسم صبر، شجاعت، کرامت، ایمان، رنج، استقامت و امید هستند. آنها فقط با جسم خود از زندان خارج نشدند، بلکه حافظه یک ملت را با خود حمل کردند؛ حافظهای که گواه یکی از تلخترین دورههای تاریخ عراق است.»
او در پایان تأکید میکند که «حوا پشت میلههای زندان» تنها آغاز یک پروژه بزرگتر است. هنوز صدها روایت ناگفته و خاطرات ثبتنشده وجود دارد که باید از فراموشی نجات یابند. او امیدوار است بتواند در ادامه این مسیر، روایت زنان دیگری را که در دورههای مختلف تاریخ عراق قربانی ظلم شدهاند، ثبت کند؛ زیرا به باور او، نوشتن تاریخ مسئولیتی همگانی و حفظ حافظه تاریخی، وظیفهای اخلاقی در برابر نسلهای آینده است.
گواهی برای تاریخ
احلام حسین رهک در پایان، در پیامی خطاب به زنان عراقی میگوید که صبر، استقامت و فداکاری آنان بخشی جداییناپذیر از تاریخ این سرزمین است و این ایثارها باید حفظ و ارج نهاده شوند، نه آنکه به دست فراموشی سپرده شوند.
او همچنین نسل جوان را به پاسداشت آزادی و کرامت انسانی از راه حفظ حافظه تاریخی، شناخت حقیقت و درس گرفتن از گذشته فرا میخواند تا رنجها و فجایعی که مردم عراق در سالهای استبداد تجربه کردند، دیگر هرگز تکرار نشود.