بهاران لهیب

افغانستان- «زمانی که برای نخستین بار عادت ماهانه شدم، حدود سیزده سال داشتم… فکر کردم بیمار شده‌ام.»

این روایت لیلا ارشاد است؛ تجربه‌ای که بسیاری از دختران افغانستان در سکوت، شرم و ناآگاهی با آن روبه‌رو می‌شوند.

عادت ماهانه یک روند طبیعی در زندگی زنان و دختران است، اما در افغانستان همچنان با تابوهای فرهنگی، کمبود آگاهی و محدودیت دسترسی به امکانات بهداشتی همراه است. همین مسئله باعث شده بسیاری از دختران بدون آموزش و آمادگی قبلی وارد این مرحله شوند و با مشکلات جسمی و روانی روبه‌رو گردند.

به همین منظور با چند زن از ولایات مختلف افغانستان صحبت کردیم تا تجربه‌های خود را با ما شریک سازند. اما متاسفانه در این روند، شمار زیادی از زنان نخواستند درباره عادت ماهانه صحبت کنند. آنان به دلیل وضعیت حاکم، شرم شمردن این موضوع، از گفت‌وگو در این زمینه خودداری کردند.

 

با لیلا ارشاد از کابل گفت‌وگو را با پرسش درباره نخستین تجربه عادت ماهانه‌اش آغاز کردیم. وی گفت: «زمانی که برای نخستین بار عادت ماهانه شدم، حدود سیزده سال داشتم. پیش از آن هیچ آگاهی در این مورد نداشتم و فکر کردم بیمار شده‌ام. از ترس گریه کردم و نمی‌دانستم چه اتفاقی برایم افتاده است. بعد مادرم برایم توضیح داد که این یک روند طبیعی در زندگی دختران است.»

باید گفت که اکثریت مادران، چون در محیط‌های بسته و سنتی‌تر بزرگ شده‌اند و روابط رسمی‌تری با دختران خود دارند، صحبت درباره این موضوع را پیش از عادت ماهانه شدن دختران‌شان شرم می‌دانند. تنها شمار اندکی از مادران و معلمان پیدا می‌شوند که به راحتی چنین مسایلی را برای دختران نوجوان توضیح دهند.

لیلا ادامه می‌دهد: «من فکر می‌کنم در شهر کابل نسبت به گذشته آگاهی بیشتر شده است، اما هنوز بسیاری از خانواده‌ها درباره این موضوع صحبت نمی‌کنند. دختران باید پیش از رسیدن به سن بلوغ در مورد تغییرات جسمی خود آموزش ببینند تا دچار ترس و نگرانی نشوند.»
لیلا که خود نیز یک دختر دارد، وقتی از او پرسیدیم که آیا پیش از رسیدن دخترش به سن بلوغ این موضوع را برای او توضیح داده است یا خیر، با نگاهی معنادار پاسخ داد: «بلی، من نه تنها به دختر خود، بلکه به بسیاری از دختران نزدیکانم نیز درباره این موضوع صحبت کرده‌ام. با این حال، بسیاری مرا زن بدی می‌دانستند و فکر می‌کردند که گویا من بی‌اخلاقی را در میان دختران خانواده ترویج می‌کنم. بعد به این نتیجه رسیدم که باید آگاهی خانواده‌ها، به‌ویژه مادران را افزایش دهم، زیرا این مسایل بخشی از وجود ما است و نباید مایه شرم باشد.»

لیلا اضافه کرد: «تجربه شخصی من شامل دردهای شدید، خستگی و تغییرات روحی بود؛ مشکلاتی که در میان بسیاری از زنان رایج است. علاوه بر آن، به دلیل شرم اجتماعی از مطرح کردن مشکلات صحی خودداری می‌کردم و این مسئله سلامت مرا به خطر انداخت. با اطمینان می‌توانم بگویم که بسیاری از زنان افغانستان تجربه‌ای مشابه داشته‌اند.»

نوریه احمد، زنی دیگر از ولایت ننگرهار، برای ما گفت: «برای نخستین بار زمانی عادت ماهانه شدم که در مکتب درس می‌خواندم. به شدت وارخطا شدم. دختری از صنف دیگر که از من بزرگ‌تر بود به کمکم آمد. او نوار بهداشتی خود را به من داد و تمام موضوع را برایم توضیح داد. خوب به یاد دارم که از شرم نمی‌توانستم روزها به چشمانش نگاه کنم و همیشه از خدا می‌خواستم که این اتفاق را از ذهنش پاک کند. خود را تحقیرشده می‌یافتم. با گذشت زمان فهمیدم که عادت ماهانه شدن و ناآگاهی درباره آن جرم نیست و باید به‌صورت علنی و واضح درباره این مسایل صحبت شود.»

وی ادامه داد: «وقتی از مکتب به خانه برگشتم، چون مادرم را از دست داده بودم، موضوع را با خانم برادرم در میان گذاشتم. اما او تنها با یک جمله، درد و شرم مرا بیشتر کرد؛ گویی مرتکب جرمی شده بودم و خانواده را بدبخت ساخته بودم. تا امروز در این باره سکوت کردم، اما وقتی شما تماس گرفتید و خواستید درباره عادت ماهانه و تجربه‌ام صحبت کنم، آن‌قدر به خود جرات دادم که بدون ترس و شرم در این مورد با شما هم‌کلام شوم.»
   

     

فوزیه صافی از ولایت کنر که تجربه تلخی از دوران عادت ماهانه خود داشته است، تصمیم گرفته قابله شود تا زنان و به‌ویژه دختران نوجوان را یاری کند تا تجربه‌ای مشابه را از سر نگذرانند. او گفت: «در کنار شرم دانستن عادت ماهانه، در بسیاری از روستاهای کنر دسترسی به خدمات صحی محدود است یا اصلاً وجود ندارد. برخی زنان حتی نمی‌دانند چگونه باید در دوران عادت ماهانه از خود مراقبت کنند. نبود آب پاک و امکانات بهداشتی نیز مشکلات را بیشتر کرده است.»

فوزیه ادامه می‌دهد: «مادران ما هنوز هم باور دارند که در جریان عادت ماهانه نباید برخی غذاها را بخوریم یا در فعالیت‌های عادی شرکت کنیم. این باورها هیچ پایه علمی ندارد، اما همچنان در برخی مناطق، از جمله ولایت ما، وجود دارد. بعضی افراد نیز معتقدند که زنان در دوران عادت ماهانه نجس و ناپاک می‌شوند؛ بنابراینان نباید در پختن غذا یا انجام کارهای خانه سهم داشته باشند و باید از دیگران فاصله بگیرند.»
     

      

شهلا شهباز از ولایت فراه، درباره تجربه خود و سایر دختران می‌گوید: «اکثریت ما زنان در جریان عادت ماهانه با دردهای شدید مواجه می‌شویم، اما حق نداریم درباره آن صحبت کنیم. علاوه بر آن، مجبور هستیم به کارهای روزمره خود ادامه دهیم. گاهی دردهای شدید تمرکز را دشوار می‌سازد، اما به دلیل نبود درک کافی در محیط زندگی ما، زنان کمتر درباره مشکلات خود صحبت می‌کنند و از دردهایی که متحمل می‌شوند چیزی نمی‌گویند.»

شهلا اضافه کرد: «در شهرها وضعیت تا حدودی بهتر است، اما در مناطق دوردست زنان برای مراجعه به داکتر با مشکلات زیادی روبه‌رو هستند. بسیاری از زنان تنها زمانی به مراکز صحی مراجعه می‌کنند که وضعیت‌شان بسیار جدی شده باشد.»

فاطمه سخی از ولایت بامیان می‌گوید: «در برخی خانواده‌ها وضعیت بهتر است و درباره دخترانی که تازه به سن بلوغ می‌رسند صحبت می‌شود. اما بامیان هم جدا از افغانستان نیست. شرم دانستن این موضوع و ناپاک شمردن زنان در دوران عادت ماهانه، متاسفانه به بخشی از فرهنگ برخی خانواده‌ها تبدیل شده است. افزون بر آن، در برخی مناطق بامیان زمستان‌های سرد و طولانی وجود دارد و خانواده‌های کم‌درآمد برای تهیه لوازم بهداشتی با مشکل روبه‌رو هستند. بعضی دختران ناچار می‌شوند از وسایل نامناسب استفاده کنند که می‌تواند سلامت آنان را تهدید کند.»    

فاطمه افزود: «با وجود این که نسل جوان نسبت به گذشته آگاه‌تر شده است، هنوز فاصله زیادی تا وضعیت مطلوب وجود دارد. دختران باید بتوانند بدون ترس و شرم پرسش‌های خود را مطرح کنند. به نظر من این هدف زمانی تحقق می‌یابد که برنامه‌های آموزشی گسترش یابد و دسترسی آسان‌تر به محصولات بهداشتی برای دختران و زنان در سراسر کشور فراهم شود.»

وحیده ولی، متخصص نسایی در یکی از شفاخانه‌های ولایت تخار، درباره پیامدهای تابو و شرم شمردن عادت ماهانه گفت: «ناآگاهی می‌تواند عواقب جدی برای سلامت زنان داشته باشد. بسیاری از دختران به دلیل نداشتن اطلاعات کافی، اصول بهداشت فردی را رعایت نمی‌کنند و در نتیجه با عفونت‌های دستگاه تناسلی و مشکلات صحی دیگر مواجه می‌شوند.»

وی افزود: «استفاده از وسایل غیربهداشتی، تعویض نکردن به‌موقع مواد بهداشتی و مراجعه دیرهنگام به مراکز صحی از جمله مشکلات رایج است. برخی زنان خونریزی‌های غیرعادی یا دردهای شدید را طبیعی تصور می‌کنند و برای درمان مراجعه نمی‌کنند. همچنان ترس، اضطراب و احساس شرم از پیامدهای رایج ناآگاهی است. بسیاری از دختران هنگام نخستین عادت ماهانه دچار نگرانی شدید می‌شوند، زیرا پیش از آن هیچ آموزشی دریافت نکرده‌اند.»

وحیده در پایان سخنانش به این نکته اشاره کرد: «خانواده‌ها، مکاتب و مراکز صحی نقش اساسی در نجات دختران از این وضعیت دارند و باید نقش فعال‌تری در آموزش آنان ایفا کنند. آگاهی درست نه تنها از بسیاری بیماری‌ها جلوگیری می‌کند، بلکه به زنان کمک می‌کند تا با اعتماد به نفس بیشتری از سلامت خود مراقبت کنند.»

وقتی با تمام مصاحبه‌شوندگان صحبت کردیم، همه آنان گفتند که از نوارهای بهداشتی غیرمعیاری استفاده می‌کنند و هنگام خرید، بیش از کیفیت و صحی بودن محصول، به قیمت آن توجه می‌شود. این مسئله نیز باعث شده است که برخی مشکلات و بیماری‌های صحی در میان زنان و دختران بیشتر رواج پیدا کند.