Navenda Nûçeyan – Hevdem ligel civîna Konseya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî, neh saziyên şêwirmendiyê yên NY û hejdeh rêxistinên mafên mirovan daxuyaniyek hevbeş weşandin û hişyarî li ser zêdebûna darvekirinên siyasî li Îranê kirin, bang li civaka navneteweyî kirin ku gavên lezgîn bavêjin da ku vê pêvajoyê rawestînin û Komara Îslamî berpirsiyar bigrin.

Rêxistinên îmzeker diyar kirin ku piştî xwepêşandanên di dawiya sala 2025’an de dest pê kirin û bi taybetî piştî bûyerên mehên dawîn ên wê salê, cezayê darvekirinê li Îranê pir zêde bûye û cezayê darvekirinê zêdetir wekî amûrek ji bo tirs û tepeserkirina muxalefeta siyasî hatiye bikaranîn.

Ji sala 1988’an vir ve rêjeya herî bilind

Di daxuyaniyê de hat gotin ku rêjeya darvekirinan li Îranê ji darvekirinên girseyî yên girtiyên siyasî yên di sala 1988’an de gihîştiye asteke ku heta niha nehatiye dîtin. Li gorî daneyan, di sala 2025’an de herî kêm du hezar û 167 kes hatine darvekirin.

Rêxistinên mafên mirovan tekez kirine ku ji ber nebûna zelaliyê û darvekirina gelek kesan bi dizî, hejmara rastîn muhtemelen ji vê zêdetir e. Wekî din, rastiya ku di gelek rewşan de dema di navbera binçavkirin, darizandin û darvekirinê de tenê çend hefte ye, wekî binpêkirinek eşkere ya prensîbên darizandineke dadwer hatiye hesibandin.

Pêvajoyên dadwerî yên bi motîvasyonên siyasî

Beşek din a daxuyaniyê destnîşan dike ku ji mehên dawîn ên sala 2025’an vir ve, bi dehan kes di darizandinên bi motîvasyonên siyasî de hatine îdamkirin ku wekî "pir neheqî" hatine binavkirin.

Rêxistinên îmzeker her wiha bal kişandin ser darvekirina heşt girtiyên ku bi tohmeta têkiliya wan bi Rêxistina Mucahîdên Gel a Îranê (PMOI) re hene û diyar kirin ku bi dehan girtiyên din ên siyasî di bin gefa darvekirinê de ne.

Daxuyaniyê destnîşan kir ku pêvajoyên dadwerî yên bi cezayên mirinê encam didin, li gorî pîvanên navneteweyî nîn in û bal kişand ser pratîkên wekî îşkence, îtîrafên bi zorê, tecrîda dirêj, lêdan û darvekirinên sexte.

Li gorî rêxistinên îmzeker, cezayên îdamê di gelek darizandinên siyasî de ne encama pêvajoyeke dadwerî ya serbixwe ne lê belê biryarên siyasî yên pêşwext hatine dayîn in.

Daxwaza şandina doza îranê ji bo dadgeha cezayê ya navneteweyî

Rêxistinên mafên mirovan di dawiya daxuyaniyê de daxwaz ji raportorên taybet ên Neteweyên Yekbûyî kirin ku rewşa li Îranê bidin pêşiyê û ji bo rawestandina îdamên sîstematîk tedbîran bigrin.

Konseya Mafên Mirovan her wiha bang li welatên endam kir ku tavilê darvekirina cezayên îdamê rawestînin, hemû girtiyên ku bi azadiya raman û xwepêşandanan ve girêdayî ne serbest berdin, têkiliyên dîplomatîk û aborî yên bi Komara Îslamî re bi başbûnên di mafên mirovan de ve girêbidin û nirxandina şandina doza Îranê bo Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî bikin.

Rêxistinên îmzeker tekez kirin ku bêdengî û bêçalakiya civaka navneteweyî li hember pêla darvekirinê dê bêcezatiyê bidomîne û piştrast bike ku cezayê darvekirinê wekî amûrek ji bo tepeserkirina siyasî li Îranê berdewam bike.