Navenda Nûçeyan – Di daxuyaniya ku ji UNESCO’yê ve hat dayîn de hat destnîşankirin ku ji destpêka pevçûnên di sala 2023’an ve heta niha, Sendîkaya Rojnamevanên Sûdanê mirina 32 rojnamevanan, 556 binpêkirinên mafên mirovan ên li dijî xebatkarên medyayê û girtina gelek rojname û radyoyan belge kiriye ku Sûdanê dike yek ji welatên herî xeternak ji bo pratîzekirina rojnamegeriyê.

Rêveberê Giştî yê UNESCO’yê Xalid El-Enanî li ser tora dijîtal peyamek pîrozbahiyê da û got:

"Endamên Sendîkaya Rojnamevanên Sûdanê wêrekiyek bêhempa û fedakariyek bêdawî nîşan dane. Tevî dijwariyên mezin, ew her roj, dema ku herî zêde hewce be, li pey agahdariya rast bûn ji bo civaka xwe. Ev pabendbûn ji bo me hemûyan mînakek bihêz e û xizmeteke girîng e ji bo rastî, hesabpirsîn û aştiyê."

Ev xelat ne tenê nasandina Sendîkaya Rojnamevanên Sûdanî ye, di heman demê de rêzgirtinek ji bo hemû rojnamevanên Sûdanî ye ku di bin şert û mercên pir dijwar û xeternak de parastina rastî û azadiya çapemeniyê didomînin.

Xwediyê xelatê ji hêla juriyek serbixwe ya navneteweyî ya pisporên medyayê ve hat hilbijartin û beriya Roja Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê di 3’ê Gulanê de hat ragihandin. Xelat dê di çarçoveya Konferansa Cîhanî ya UNESCO’yê ya li ser Azadiya Çapemeniyê de, di bin mijara "Şêwekirina Pêşerojeke di Aştiyê de" ku dê di navbera 4-6’ê Gulanê de li Lusaka, Zambiyayê were lidarxistin, were dayîn.

Ji %90 binesaziya welat hilweşiyaye

Şerê berdewam li Sûdanê komkirina nûçeyan bi giranî asteng kiriye û rewşa medyayê ya welat xirabtir kiriye. Delîlên heyî nîşan didin ku rojnamevan bi gefên tundî û girtinê re rû bi rû ne. Bi hilweşîna ji %90 binesaziya medyayê ya welat, rojnamevan ji ber tundiya kolanan di mal an cihên kar de asê mane û şiyana wan a ragihandina nûçeyan ji ber qutbûna înternet/telekomunîkasyonê bêttir sînordar bûye.

Ev şert û merc Sûdanê vediguherînin "herêmeke bêdeng" ku beşek mezin ji nifûsê bi bandor bûye û nikare agahiyan bigre. Nûçeyên derewîn, dezenformasyon û propagandaya şer pir belav dibin, nefret û polarîzasyonê gur dikin.

Herêmên ewle ji bo rojnamevanan

Ji destpêka şer ve, UNESCO’yê destek daye rojnamevanên Sûdanî alîkarî daye damezrandina Foruma Medyayê ya Sûdanê ku zêdetirî 20 rêxistinên medyayê anîn cem hev da ku azadiya çapemeniyê biparêzin û hişmendiya gerdûnî ya li ser krîza mirovî ya li Sûdanê zêde bikin. Bi riya lêkolînên ku bi hevkariya Medyayê di Hevkarî û Veguhestinê de (MÎCT) hatine kirin, hewcedariyên rojnamevanan hatin destnîşankirin û du herêmên ewle li Port Sudanê hatin damezirandin. Heta niha, 49 rojnamevanan piştgiriya rasterast girtine; alîkarî ji bo veguhestina deverên bi ewletir di hundur û derveyî Sûdanê de û piştgiriya psîkolojîk hatiye dayîn.

Kêmbûna azadiya derbirînê di asta dema Şerê Cîhanê yê Yekem de ye

Rewşa li Sûdanê jî ne îstîsna ye. Êrîşên li ser rojnamevan û rojnamegeriyê li çar aliyên cîhanê zêde dibin. Rapora herî dawî ya UNESCO’yê li ser meylên gerdûnî yên azadiya derbirînê ji sala 2012’an vir ve kêmbûna ji % 10 di azadiya derbirînê de li çar aliyên cîhanê eşkere dike. Daketinek wisa tenê berê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem, berî Şerê Cîhanê yê Duyem û di serdema Şerê Sar ê dawiya salên 1970’an de hatiye dîtin.

Xelata Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanî ya UNESCO/Guillermo Cano

Xelata Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanî ya UNESCO/Guillermo Cano ku di sala 1997’yan de hatiye damezrandin, her sal ji kes, rêxistin an saziyên ku beşdariyek berbiçav di parastin an pêşvebirina azadiya çapemeniyê de li her deverê cîhanê kirine, bi taybetî ji bo wan kesên ku bi wêrekî û li hemberî xeterê ev kirine, tê dayîn. Ev yekane xelata ku ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve ji rojnamevanan re tê dayîn e.

Ev xelata ku navê rojnamevanê Kolombiyayî Guillermo Cano Isaza digre ku di 17’ê Kanûna Pêşîn a 1986’an de li ber avahiya rojnameya El Espectador li Bogota, Kolombiyayê hat kuştin, ji hêla Weqfa Guillermo Cano Isaza (Kolombiya), Yekîtiya Medyayê ya Namibyayê, Weqfa Demokrasî û Medyayê (Holenda), û Weqfa Thomson Reuters ve tê fînansekirin.

Çavdêrxaneya Rojnamevanên tên kuştin, yekane databasa fermî ya Neteweyên Yekbûyî ye ku kuştina rojnamevanan ji sala 1993’an vir ve belge dike, di bin berpirsiyariya UNESCO’yê de dixebite. UNESCO’yê bi riya Fona Parastina Medyayê ya Cîhanî di zêdetirî 2,200 dozan de alîkariya yasayî peyda kiriye û beşdarî zêdetirî 270 lêpirsînên rojnamegerî yên li ser tawanên li dijî rojnamevanan bûye. Ji sala 2022’yan vir ve, zêdetirî 3,000 rojnamevanan ji alîkariya awarte li deverên şer û krîzê, di nav de alav, cihên ewle û piştgiriya darayî jî hene sûdê girtine.