چگونه بدن زن میتواند به موضع قدرت و اعتراض سیاسی تبدیل شود؟
متن از لمعان شیخو، عضو آکادمی ژنئولوژی
هرچقدر نیروهای سرکوبگر بخواهند ارادهی زنان را با کوتاه کردن مو، تمسخر و نمایش اجساد بشکنند، نه تنها ارادهی مردم ضعیف نمیشود بلکه، هر عمل خشونتآمیز باعث میشود آنها محکمتر، با عزمی راسختر و مصممتر با تمام اشکال ظلم و ستم مبارزه کنند و راه شهیدان خود را ادامه دهند.
در جامعهی کورد، بافت موها هیچوقت فقط یک مدل سنتی نبوده است. بافت مو در طول تاریخ نماد هویت، تعلق و کرامت بوده است. اگرچه بافت مو ممکن است یک جزء زیباییشناختی ساده به نظر برسد، اما در درون خود خاطرهای جمعی و تاریخی طولانی از صبر و مقاومت زنان را به همراه دارد و تجسم رابطه زن کورد با سرزمین، جامعه و هستی است.
در زندگی روستایی و کوهستانی، بافت مو نه فقط راهی برای جمع کردن موها بود، بلکه بیانگر نظم، زیبایی طبیعی و هماهنگی با محیط بود. با گذشت زمان، این سنت به نشانهای فرهنگی خاص تبدیل شد که شکل و روشهایش در مناطق مختلف کوردستان فرق دارد و بازتابدهندهی تعلق به جامعه و هویت اجتماعی است.
در کودکی، دختران موهایشان را با دو یا چند بافت میبستند که نشانهی معصومیت و آغاز ورود به جامعه بود. در جوانی، بافتهای بلند و مرتب نشانهی زیبایی و سرزندگی میشود. در همهی این مراحل، بافت مو زبانی آرام است که موقعیت زن در جامعه و رابطهاش با خود و دنیای اطرافش را نشان میدهد.
بافت مو در فولکلور و فرهنگ کوردی حضور قوی دارد. در افسانهها، داستانها، ترانهها و اشعار، بافتها گاهی با شب یا خوشههای گندم تشبیه شدهاند، که حرف از باروری، تداوم و ارتباط با زمین میزنند. در ذهن جمعی، بافت مو نماد صبر، قدرت و هویت است؛ مثل بدنی که سختیهای زندگی را تحمل میکند بدون اینکه کرامتش را از دست بدهد.
در جوامعی که تحت ستماند، بدن زن از سیاست جدا نیست. زن کورد فقط بهعنوان یک فرد هدف قرار نمیگیرد؛ بلکه بهعنوان حامل فرهنگ، زبان و حافظهی جمعی هدف گرفته میشود. بنابراین، هدف قرار دادن ظاهر زن از جمله بافت موی او اتفاقی یا بیاهمیت نیست، بلکه یک عمل سیاسی است که میخواهد نماد را از بین ببرد و معنا را تضعیف کند. کوتاه کردن بافت مو به همراه خشونت، در واقع تلاش برای کنترل بدن زن و تعریف مجدد آن طبق منطق سرکوبگر است.
این نوع خشونت نمادین در ماجرایی که ویدئویی منتشر شد کاملاً دیده شد: در آن یک شبهنظامی وابسته به نیروهای سوری، بافت موهای یک زن کورد را که گفته میشود عضو نیروهای زنان مبارز بوده کوتاه کرده و آن را به نمایش گذاشت. این ویدئو اعتراضهای گستردهای را در شبکههای اجتماعی و میان جوامع کورد بهوجود آورد، چون این عمل بهعنوان بیاحترامی به کرامت و هویت زنان کورد تفسیر شد.
اما این عمل بیپاسخ نماند. زنها و جامعهی کورد در سراسر جهان به این ویدئو واکنش دادند و با بافتن موهای خود در شبکههای اجتماعی و در تجمعهای مختلف، اعلام کردند که بافت مو برای تسلیم شدن نیست بلکه نشانهی افتخار، هویت و مقاومت است.
این حرکت نمادین نشان داد که بدن زن میتواند از موضع تحقیر و ستم به موضع قدرت و اعتراض سیاسی تبدیل شود. نمادی که قرار بود شکسته شود، اکنون به نماد مقاومت جهانی بدل شده است. پیام این همبستگی این بود که ارادهی جامعهای که به کرامت، آزادی و عدالت پایبند است، قویتر از هر تلاش برای فشار و سرکوب است.