آیا نخست‌وزیری زن در مراکش فقط یک نماد است؟
نخست‌وزیری یک زن در مراکش رویدادی تاریخی است، اما فعالان حقوق زنان می‌گویند این گشایش تنها زمانی معنای واقعی پیدا می‌کند که به حضور گسترده و اثرگذار زنان در قدرت بینجامد.
حنان حارت
مراکش ـ از زمان تشکیل نخستین دولت این کشور در دهه‌ی ۱۹۵۰، هیچ زنی نخست‌وزیر نشده بود. زنان در این سال‌ها کم‌کم جای خود را در سیاست باز کردند و به برخی پست‌های کلیدی رسیدند، اما نخست‌وزیری همچنان در دست مردان ماند.
زنان مراکش دهه‌ها با مانعی نانوشته اما سرسخت روبه‌رو بودند که آنان را از بالاترین مقام‌های کشور دور نگه می‌داشت. آیا رسیدن فاطمه‌زهرا منصوری به نخست‌وزیری در ۲۹ سپتامبر این مانع را از میان برداشته است؟ این رویداد برای زنان مراکشی چه معنایی دارد و آیا آنان از این پس حضوری گسترده‌تر و اثرگذارتر در قدرت خواهند داشت؟
ضرورت گذر از کمیت به کیفیت
منور الصالحه، فعال حقوق بشر، رسیدن یک زن به نخست‌وزیری را رویدادی بزرگ در تاریخ مراکش می‌داند. به گفته‌ی او، این اتفاق در دیواری شکاف انداخته که سال‌ها نماد سلطه‌ی مردان بر مناصب تصمیم‌گیری بود.
او می‌گوید این تحول یک‌شبه رخ نداده است. زنان سال‌ها مبارزه کرده‌اند تا در سطح محلی، منطقه‌ای و ملی به مراکز تصمیم‌گیری برسند. تعهدهایی هم که مراکش در عرصه‌ی جهانی برای برابری زن و مرد پذیرفته، به این روند کمک کرده است.
این فعال حقوق بشر معتقد است اکنون وقت آن رسیده که مبارزه‌ی زنان از کمیت به کیفیت گذر کند. برای او مهم این است که زنان در مناصب تصمیم‌گیری چگونه و با چه اثری حضور دارند، نه فقط اینکه شمارشان چقدر است.
به باور منور الصالحه، این رویداد فرصتی است تا مراکش نوسازی قوانین را به سود عدالت اجتماعی ادامه دهد. او امیدوار است این کشور در راه تقویت حقوق زنان و برابری همچنان پیش برود.
مسئولیتی فراتر از نمایندگی زنان
به گفته‌ی مریم هواد، پژوهشگر سیاست‌های عمومی و فعال حقوق زنان، نخست‌وزیری نخستین زن در مراکش گامی مثبت و مایه‌ی افتخار است، اما همین موفقیت بار مسئولیت نخست‌وزیر را دوچندان می‌کند.
هواد تأکید می‌کند که رسیدن یک زن به این منصب را نباید فقط پیروزی زنان دانست، چون نخست‌وزیر در برابر همه‌ی شهروندان مسئول است. دولت تازه باید سیاست‌هایی در پیش بگیرد که به زن و مرد به یک اندازه خدمت کنند.
این پژوهشگر می‌گوید این گام می‌تواند مسائل و کرامت زنان را در سیاست‌گذاری پررنگ‌تر کند. هواد معتقد است جامعه و فضای سیاسی مراکش امروز بیش از گذشته آماده‌ی دیدن زنان در بالاترین مقام‌هاست و در این شرایط، نخست‌وزیری منصوری آغاز یک تغییر است.
به سوی برابری، فراتر از نماد
لیلا امیلی، رئیس انجمن «دست‌های آزاد»، می‌گوید انتصاب یک زن به نخست‌وزیری نقطه‌ی عطفی راهبردی در مسیر دموکراسی و نهادسازی در مراکش است. این تصمیم الگوی سنتی و مردسالارانه‌ی رهبری دولت را در هم می‌شکند و نشان می‌دهد که زنان نیز شهروندانی برابرند و می‌توانند با شایستگی و توانایی خود به بالاترین مقام‌ها برسند.
به نظر او، این اتفاق تاریخی است و از یک نماد فراتر می‌رود. اکنون فرصتی ملی پدید آمده تا جامعه باورهای کهنه و نگاه کلیشه‌ای و مردسالارانه را کنار بگذارد. این باورها سال‌ها مشارکت زنان را محدود کرده بودند.
این انتصاب پیام دیگری هم دارد. به گفته‌ی امیلی، کارآمدی و درستکاری مقام‌های دولتی را باید با نتیجه‌ی کارشان و اثری که بر توسعه می‌گذارند سنجید، نه با جنسیتشان.
امیلی تأکید دارد که این گام تنها زمانی به موفقیت واقعی می‌رسد که برابری جنسیتی و فرصت‌های یکسان از متن قانون اساسی و قوانین فراتر روند و در سیاست‌های عمومی جامه‌ی عمل بپوشند. چنین تغییری شکاف میان مناطق و گروه‌های اجتماعی را کاهش می‌دهد، دولت رفاه را تقویت می‌کند و حاکمیت قانون را استوارتر می‌سازد.
به باور او، مراکش برای رسیدن به آینده‌ای که همه آرزویش را دارند، باید از توان تمام شهروندانش به‌طور فراگیر و پایدار بهره بگیرد. زنان و مردان در تصمیم‌گیری و ساختن کشور شریکانی برابرند.
این فعال زن می‌گوید زنان در انتخابات اخیر کرسی‌های بیشتری در مجلس نمایندگان به دست آوردند و شمارشان از ۹۶ نفر در دوره‌ی پیشین به ۱۰۷ نفر رسید. در حوزه‌های محلی همین مجلس هم ۱۷ زن در سال ۲۰۲۶ پیروز شدند، در حالی که این عدد در سال ۲۰۲۱ تنها ۶ بود.
زنان در این دوره سرلیست ۱۲۱ فهرست محلی از مجموع ۱۶۱۵ فهرست بودند. به گفته‌ی امیلی، این رقم از پیشرفت زنان در رقابت‌های انتخاباتی خبر می‌دهد، اما هنوز تا نمایندگی سیاسی متوازن راه درازی مانده است.
او آرزو دارد انتخابات ۲۰۳۰ جهش تازه‌ای رقم بزند و زنان سرانجام به برابری کامل برسند. امیلی همچنین به رقابت‌های آینده برای شوراهای شهری و روستایی، اتاق‌های بازرگانی و اصناف و مجلس مشاوران، یعنی مجلس دوم پارلمان، امید بسته است. به باور او، این انتخابات می‌تواند جایگاه زنان را در مراکز قدرت محکم‌تر کند و سهمشان را بالا ببرد.
امیلی در پایان تأکید می‌کند که حضور صرف زنان در مناصب تصمیم‌گیری کافی نیست. به گفته‌ی او، زنان باید قدرت واقعی داشته باشند تا در کمیسیون‌ها و دیگر نهادهای تصمیم‌ساز اثر بگذارند و جایگاهشان نمایشی نماند.