زنان خاورمیانه؛ از میدان جنگ تا حاشیه تصمیمگیری
شنو عثمان، روزنامهنگار، تأکید میکند که ثبات سیاسی در منطقه مستقیماً بر وضعیت زنان و مبارزات آنها اثر میگذارد. به باور او، زنان امروز در حال تجربه تغییرات مهمی در سطح آگاهی و نقش سیاسی خود هستند.
هلین احمد
سلیمانیه – تاریخ خاورمیانه نشان میدهد که زنان برای دفاع از خود و سرزمینشان وارد مبارزه و مقاومت شدهاند و بعدها توانستهاند بهصورت جمعی و هماهنگ در عرصه سیاست فعالیت کنند؛ حتی در برچیدن برخی نظامها نیز نقش داشتهاند. اما با گذر زمان، تغییرات سیاسی و تضعیف جایگاه زنان در سیاست، همین نظامها به عاملی ترسآور برای آنها تبدیل شدهاند.
امروزه نقش زنان در سیاست عمدتاً توسط مردان درون احزاب و نهادهای سیاسی تعیین میشود. هرچند زنان در حوزههای نظامی و سیاسی حضور دارند، اما هنگام تصمیمگیری نهایی، نظر مردان تعیینکننده است یا اساساً به زنان جایگاهی در این فرایند داده نمیشود. این مسئله ریشه در نگرش غالب در جوامع خاورمیانه دارد که هنوز حق تصمیمگیری زنان را به رسمیت نمیشناسد. با این حال، زنان تلاش میکنند در همین فضای متحول، جایگاه سیاسی خود را بهبود دهند.
حذف زنان از مراکز تصمیمگیری در خاورمیانه
شنو عثمان، روزنامهنگار اهل سلیمانیه در اقلیم باشور کوردستان، میگوید ماهیت تاریخی و اجتماعی خاورمیانه باعث شده زنان هم در تحولات سیاسی و هم در جنگها نقش داشته باشند. با وجود تفاوتهای فرهنگی و سنتی، زنان همواره در دفاع از سرزمین خود نقش مهمی ایفا کردهاند.
او میافزاید: «در طول تاریخ تا امروز، زنان خاورمیانه با وجود تفاوتهای جغرافیایی، انسانی و دینی از سرزمین خود دفاع کردهاند. میزان مشارکت آنها در عرصه نظامی نیز به شرایط اقتصادی، فرهنگی و تاریخی منطقه بستگی دارد. همچنین، جایگاه مذهبی این منطقه و تأثیر آن بر جهان، نشاندهنده نقش پررنگ دین و فرهنگ در شکلگیری مبارزات و مشارکت زنان است.»
در حال حاضر، زنان به کمک «نظام سهمیهبندی (کوتا)» وارد پارلمان و عرصه سیاست شدهاند، اما حضورشان در مراکز اصلی تصمیمگیری یا میزهای مذاکره همچنان محدود است؛ محدودیتی که از شرایط سیاسی و فضای مردسالار حاکم بر ساختار قدرت ناشی میشود.
او همچنین به این نکته اشاره میکند که هرچند فضای فعالیت زنان در سیاست وجود دارد، اما این فضا محدود است؛ بهویژه در کشورهایی که قوانین دینی حاکم است و تغییر قوانین به نفع زنان به «چالشی سخت» تبدیل میشود. در نتیجه، میزان مشارکت زنان به قوانین، سنتها، فرهنگ و دین وابسته است.
به گفته او، مسیر رسیدن زنان به مناصب سیاسی و مدیریتی و حضور در مراکز تصمیمگیری همچنان دشوار است: «زنان در احزاب حضور دارند، اما اختیار تصمیمگیری به آنها داده نمیشود. با این حال، همین حضور و تلاش برای شکستن این محدودیتها امیدوارکننده است، بهویژه در دوره پس از جنگها که لازم است زنان خود را سازماندهی کرده و مبارزاتشان را تقویت کنند تا جایگاهشان را در تصمیمگیری سیاسی تثبیت کنند.»
«زنان باید تلاش کنند جامعهای آزاد بسازند»
شنو عثمان میگوید زنان بهشدت از بیثباتی در خاورمیانه تأثیر میپذیرند و «هر تغییر سیاسی بر میزان و شکل مشارکت آنها اثر میگذارد.» به همین دلیل، حضور آنها در سیاست افزایش یافته و این حضور در ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شکلهای تازهای پیدا کرده است.
در شرایط کنونی، زنان از شبکههای اجتماعی بهعنوان ابزاری برای نقد استفاده میکنند؛ آنها به سنتهای اجتماعی و نظامهای حکومتی انتقاد میکنند و به گفته او، ارتباط و همبستگی میان زنان منطقه «نقش آنها را تقویت کرده و مشارکت سیاسیشان را سرعت میبخشد.»
«زنان در حال تجربه تحولات بزرگی در جایگاه و اندیشه سیاسی خود هستند»
او تأکید میکند که تغییرات فعلی در سطح جغرافیایی و سیاسی منطقه گسترده و قابل انتظار است و این تحولات بر زنان نیز اثر خواهد گذاشت؛ بهطوری که آنها شاهد تغییرات مهمی در جایگاه و نگرش سیاسی خود خواهند بود.
در ادامه افزود که با وجود چالشهای اقتصادی و سیاسی، اصلاح قوانین و برخی سیاستها میتواند زمینهساز تحولاتی بزرگ برای زنان باشد: «زنان و جوانان بخش مهمی از سیاست آینده خاورمیانه را شکل خواهند داد.»
در پایان، شنو عثمان با اشاره به نگرانیها درباره بحرانهای اقتصادی که ممکن است بخشهای وسیعی از جامعه را درگیر کند، میگوید زنان و جوانان نیرویی رو به رشد هستند. او افزود که در عراق و اقلیم باشور کوردستان، زنان در پارلمان حضور دارند، اما نقش آنها در مذاکرات صلح هنوز محدود است. همچنین، جنبشهای زنان با چالشهایی روبهرو هستند که انسجام آنها را تضعیف میکند. به گفته او، حمایت متقابل زنان اهمیت دارد، اما کافی نیست و باید با پشتیبانی گستردهتر جامعه همراه شود تا به موفقیت آنها و ساخت جامعهای بهتر کمک کند.