نقش زنان کورد در حفظ زبان و ادبیات؛ از روایتهای شفاهی تا تولید آثار مکتوب
زنان کورد امروز با نوشتن و خلق آثار ادبی، در ادامه نقش تاریخی خود در حفظ زبان و فرهنگ کُردی فعالیت میکنند.
مَمیهان هیلبین زَیدان
وان- زنان کورد که با ادبیات شفاهی تاریخ، عشق، افسانهها و روایتهای قهرمانی یک ملت را تا امروز زنده نگه داشتهاند، اکنون نیز با آثار مکتوب در حفظ این تاریخ نقشآفرینی میکنند.
نویسندگان زن کورد، علاوه بر تلاش برای حفظ و گسترش زبان کوردی و مقابله با سیاستهای همانندسازی، روایت زنانِ «حامل فرهنگ» را نیز به رشته تحریر درمیآورند.
نویسنده کورد، الیف جمیجیاوغلو یاویچ (۴۳ ساله)، نیز با همین آگاهی تلاش میکند از طریق نوشتن به زبان مادری، با نسلهای جوان ارتباط برقرار کند.
او که همزمان ریاست مشترک انجمن نویسندگان کورد منطقه سَرحد(KURDÎWAR) ، (انجمن فرهنگ و ادبیات کوردمحور) را نیز بر عهده دارد، کتابی با عنوان (پرسشهای دستور زبان کرمانجی)، مجموعهای با عنوان «Sebra Zarokan» (داستان صبر کودکان) که در سالهای ۲۰۰۸-۲۰۰۹ به صورت جمعی در کوردی-در تهیه شد، و همچنین کتاب «Tov Di Bin Axê De Namîn E» (بذر در زیر خاک پنهان نمیماند)، شامل مجموعهای از داستانها را در سال ۲۰۲۵ منتشر کرده است.
الیف جمیجیاوغلو یاویچ که در گَوَر در منطقه جُلَمیرگ به دنیا آمده، میگوید تا سالهای مشخصی از زندگی فقط به زبان کوردی صحبت میکرد و تا کلاس سوم ابتدایی زبان ترکی نمیدانست: «در کلاس ما ۶۰ دانشآموز بود و همه کوردی حرف میزدند. فقط معلممان ترکی صحبت میکرد. از سال ۲۰۰۴ در حوزه زبان کوردی فعالیت میکنم و در نهادهای مختلف آموزش زبان کوردی دادهام. هنگام نوشتن آثارم بیش از همه تحت تأثیر مادران قرار میگیرم. تلاش میکنم زندگی و مبارزه آنان را در کتابهایم بازتاب دهم. وقتی با مادران گفتوگو میکردیم، روایتهای زیبایی شکل میگرفت؛ از زندگی در ییلاق، چوپانی و بسیاری موضوعات دیگر سخن میگفتند. زیرا زنان پیوند میان زبان، فرهنگ، طبیعت و ادبیات هستند. زندگی هر زن یک داستان است.»
او با تأکید بر اینکه «زنان هستند که یک زبان را زنده نگه میدارند و حفظ میکنند»، میگوید: «زنان باید نقش پیشگام در رشد زبان داشته باشند. با گسترش رسانههای دیجیتال، عرصه جدیدی برای حمله به زبان کوردی به وجود آمده و باید نسبت به آن هوشیار بود. تلاش مادران که منبع مهمی برای زبان کوردی هستند باید دیده شود. من به روایتهای مادربزرگ و مادرم گوش میدادم و آثارم را بر همان اساس شکل میدادم.»
او توضیح میدهد که عنوان کتاب«بذر در زیر خاک پنهان نمیماند» نیز از جملهای گرفته شده که مادربزرگش هنگام کودکی به زبان میآورد: «وقتی مادرم از دست ما ناراحت میشد، مادربزرگم میگفت: "بذر زیر خاک پنهان نمیماند." همین جمله نام کتابم شد.»
الیف جمیجیاوغلو یاویچ میگوید در آثارش به رابطه زنان با زندگی میپردازد. او همچنین از حضورش در کنفرانسی در باشور کوردستان، درباره حماسهها و افسانههای کوردی سخن گفت: «از کودکی افسانه کوردی شاماران را میشنیدیم و تصویرش را روی دیوار خانه میدیدیم. میخواستم آثاری درباره جایگاه زنان در افسانههای کوردی بنویسم و در آن کنفرانس درباره "نقش زن در افسانههای کوردی" صحبت کردم.»
او همچنین به کنفرانسی در دهوک اشاره کرد که درباره کوچ اجباری کوردها برگزار شده بود: «میخواستم تجربه زنان در مسیر مهاجرت را روایت کنم و موضوع را "زنان بیسرزمین" نامگذاری کردم.»
او در پایان با اشاره به دوران فعالیتش در انجمن زبان کوردی در سال ۲۰۰۸ در گَوَر گفت: «زمستانهای گَوَر بسیار سخت بود و گاهی روزها برق قطع میشد. دور بخاری جمع میشدیم و مادربزرگم برای اینکه حوصلهمان سر نرود داستان تعریف میکرد. از همانجا ایده کتاب "صبر کودکان" شکل گرفت. وقتی کودک بودیم اگر ترکی صحبت نمیکردیم معلم ما را تنبیه میکرد. همان سیلیهایی را که به ما زدند، به انگیزهای برای حفظ و گسترش زبان کوردی تبدیل کردیم و این مسیر را ادامه خواهیم داد. دو بار نیز به دلیل آموزش زبان کوردی از سوی سرپرستان منصوبشده از کار برکنار شدم. اما در هر شرایطی به تولید و توسعه زبان کوردی ادامه خواهیم داد.»