موج تازه کوچ سرمایه انسانی؛ هشدار درباره تشدید مهاجرت پس از دیماه
روزنامه «شرق» در گزارشی با استناد به آمارهای مهاجرتی و گفتوگو با کارشناسان، از احتمال تشدید موج تازه مهاجرت ایرانیان و افزایش روند خروج نخبگان و نیروهای متخصص خبر داده است.
مرکز خبر- به گزارش گروه رسانهای «شرق»، در دهههای اخیر هر بار که اعتراضات اجتماعی در ایران شدت گرفته، موجی از مهاجرت نیز در پی آن شکل گرفته است. این رسانه با اشاره به تحولات اخیر، احتمال تکرار این الگو را مطرح کرده و هشدار داده است که در صورت بیتوجهی به مطالبات اجتماعی و اقتصادی، فرودگاههای کشور بار دیگر شاهد بدرقههای گسترده خواهند بود.
در این گزارش به نتایج پیمایش رصدخانه مهاجرت ایران در سال ۱۴۰۱ اشاره شده است؛ پیمایشی که نشان میدهد تورم و تحریمها نقش پررنگی در افزایش «میل به مهاجرت» در میان پزشکان، پرستاران، دانشجویان، اساتید و فعالان استارتاپی داشتهاند. بر اساس این دادهها، ۷۳ درصد پزشکان و پرستاران و ۵۹ درصد دانشجویان تأثیر تورم را بر تمایل خود به مهاجرت «بسیار زیاد» ارزیابی کردهاند. همچنین ۶۹ درصد اساتید و محققان و ۵۹ درصد فعالان استارتاپها، تحولات اقتصادی را عامل بسیار مؤثر در تصمیم به مهاجرت دانستهاند.
با این حال، «عِرق به وطن»، «بودن در کنار خانواده» و «تلاش برای اصلاح کشور» از مهمترین عوامل بازدارنده مهاجرت عنوان شدهاند. شاخص «میل به بازگشت» نیز نشان میدهد گرچه بسیاری از مهاجران در ابتدا قصد اقامت موقت دارند، اما در عمل اغلب در کشور مقصد ماندگار میشوند.
در بخش دیگری از گزارش «شرق» به روند تاریخی مهاجرت ایرانیان اشاره شده است. بر اساس دادههای گردآوریشده، تعداد مهاجران ایرانی از حدود نیممیلیون نفر پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به ۳.۱ میلیون نفر در سال ۱۳۹۸ رسیده است. نسبت مهاجران به جمعیت کشور نیز از ۰.۵ درصد به ۳.۸ درصد افزایش یافته است. کشورهای اصلی مقصد شامل ایالات متحده (۳۲ درصد)، کانادا (۱۴ درصد)، آلمان (۱۱ درصد)، بریتانیا، سوئد و ترکیه هستند. همچنین شمار دانشجویان ایرانی در دانشگاههای خارجی به حدود ۱۳۰ هزار نفر رسیده که بالاترین سطح تاریخی محسوب میشود.
این گزارش سه موج عمده پناهندگی پس از انقلاب را نیز بررسی کرده است: موج نخست در دهه ۶۰ همزمان با جنگ ایران و عراق، موج دوم پس از اعتراضات دانشجویی سال ۱۳۷۸ و موج سوم پس از انتخابات ۱۳۸۸. طبق این دادهها، از زمان انقلاب تاکنون حدود یک میلیون ایرانی برای پناهندگی اقدام کردهاند که یکسوم آنان موفق به دریافت آن شدهاند.
در بخش دیگری از گزارش، به آمارهای رسمی و غیررسمی درباره جمعیت ایرانیان خارج از کشور اشاره شده است. برخی منابع رسمی تعداد ایرانیان خارج از کشور را بین چهار تا پنج میلیون نفر اعلام کردهاند و برآوردهای غیررسمی این رقم را تا ۱۰ میلیون نفر نیز تخمین میزنند. همچنین گزارشهایی هشدار دادهاند که بیش از ۴۰ درصد مهاجران ایرانی دارای تحصیلات عالیهاند؛ موضوعی که نگرانیها درباره کاهش سرمایه انسانی و خروج نیروی متخصص را افزایش داده است.
در این میان، مسئله مهاجرت نخبگان و نیروهای متخصص بیش از دیگر گروهها مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است. به گفته بهرام صلواتی، رئیس سابق رصدخانه مهاجرت ایران، در گفتوگو با «شرق» گفت: ضعف ساختاری در جذب و حفظ نیروی نخبه یکی از ریشههای اصلی ناکارآمدیهای امروز اقتصاد ایران است. او هشدار میدهد خروج همین تعداد محدود نیروی کارآمد باقیمانده، میتواند چرخهای معیوب از کاهش بهرهوری، تشدید فقر و تعمیق بحرانهای اقتصادی ایجاد کند؛ چرا که آموزش هر نیروی نخبه حاصل سالها سرمایهگذاری آموزشی و اجتماعی است و از دست دادن آنها، ضربهای بلندمدت به سرمایه انسانی کشور وارد میکند.
بهرام صلواتی، همچنین تأکید کرده است که «ناامیدی و بیچشماندازی» اصلیترین پیشران موجهای مهاجرتی در ایران بوده و در شرایط کنونی نیز همین عامل نقش تعیینکننده دارد. به گفته او، افزایش نرخ ارز از یک سو هزینه مهاجرت تحصیلی را بالا برده، اما از سوی دیگر به دلیل فاصله چشمگیر دستمزدها، انگیزه مهاجرت اقتصادی را تقویت کرده است؛ بهویژه برای افرادی که امکان کسب درآمد ارزی و تبدیل شدن به «نانآور بینالمللی» را دارند.
صلواتی همچنین هشدار داده است که مهاجرتهای امروز بیش از گذشته «بیبازگشت» شدهاند، چرا که چشمانداز روشنی برای بازگشت در فضای سیاسی و اقتصادی کشور دیده نمیشود. او ضعف ساختاری در جذب و نگهداشت نیروی نخبه را یکی از عوامل اصلی تشدید چرخه ناکارآمدی دانسته و تأکید کرده است که خروج نیروی انسانی متخصص، آثار مضاعفی بر اقتصاد و توسعه کشور خواهد داشت.
گزارش «شرق» در نهایت نتیجه میگیرد که در صورت تداوم شرایط کنونی و افزایش ناامنی اقتصادی و اجتماعی، موج تازه مهاجرت میتواند با شدت بیشتری شکل گیرد؛ موجی که پیامدهای آن بر آینده نیروی انسانی و اقتصادی کشور قابل توجه خواهد بود.