بحران درمان در سایه جنگ؛ از خسارت به مراکز پزشکی ایران تا هشدار شیوع وبا
همزمان با گسترش جنگها در سال ۲۰۲۶، سازمان جهانی بهداشت از فروپاشی زیرساختهای پزشکی و خطر شیوع بیماریهای واگیردار خبر میدهد؛ بحرانی که بخش درمان و زنجیره دارویی ایران را نیز با چالش جدی روبهرو کرده است.
مرکز خبر- جنگها دیگر تنها با بمباران و گلوله جان انسانها را نمیگیرند، بلکه پیامدهای بهداشتی و انسانی آنها در سایه فروپاشی نظامهای درمانی، تشدید گرسنگی و افت خدمات پایه، قربانیان بیشتری میگیرد.
در طول سال ۲۰۲۶، دامنه خطرات بهداشتی در مناطق درگیر جنگ و بحرانهای انسانی، از سودان و کنگو گرفته تا یمن، سومالی، سودان جنوبی و سرزمینهای فلسطینی گسترش یافته است. با تخریب مراکز درمانی، قطع آب آشامیدنی سالم و آوارگی اجباری، احتمال شیوع بیماریهای واگیردار افزایش مییابد و بحرانهای بهداشتی به تهدیدی مضاعف تبدیل میشوند که بار سنگینی بر دوش ساکنان میگذارد و رنج آنها را دوچندان میکند.
دستکم ۳۶ بحران انسانی در سراسر جهان
پیامدهای جنگها دیگر به کشتهشدن افراد و ویرانی شهرها محدود نمیشود، بلکه از این حد فراتر رفته و جبهه خطرناکتری را گشوده است که در فروپاشی نظامهای بهداشتی و شیوع بیماریهای واگیردار نمود پیدا میکند. با تخریب زیرساختهای پزشکی، اختلال در خدمات درمانی، تشدید بحران آب سالم و انبوه آوارگان و پناهجویانی که در اردوگاههایی فاقد ابتداییترین امکانات بهداشتی زندگی میکنند، دایره خطرات گستردهتر شده و بحرانهای انسانی به تهدیدی مستقیم برای جان میلیونها انسان تبدیل شده است.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، جهان در سال ۲۰۲۶ شاهد حدود ۳۶ بحران انسانی است که در سایه وخامت اوضاع معیشتی و بهداشتی و افزایش خطر شیوع بیماریها و همهگیریها، نیازمند واکنش فوری بهداشتی هستند.
این بحرانها شماری از آسیبدیدهترین مناطق از درگیریها و فجایع انسانی را در بر میگیرد؛ از جمله سودان، جمهوری دموکراتیک کنگو، یمن، سومالی، سوریه، میانمار، هائیتی، سودان جنوبی، افغانستان، اوکراین و سرزمینهای فلسطینی.
ایران؛ جنگ بحران بهداشتی را تشدید میکند و زنگ خطر شیوع بیماریها را به صدا درمیآورد
جنگ و حملات هوایی در ایران خسارتهای گستردهای به بخش بهداشت و درمان وارد کرده است؛ به طوری که سازمان جهانی بهداشت از آسیب دیدن ۲۲۹ مرکز بهداشتی، ۴۹ بیمارستان و ۷۸ واحد تولید دارو، آزمایشگاه و انبار تجهیزات پزشکی از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ تاکنون خبر داده است. همچنین ۵۶ پایگاه خدمات اورژانس هدف قرار گرفته، ۹ بیمارستان تخلیه شده و ۴۷ دستگاه آمبولانس منهدم شده است.
در استانهای جنوبی و جنوب شرقی، بهویژه سیستان و بلوچستان، هرمزگان، کرمان و خوزستان، کمبود آب سالم، جاری شدن سیل و تجمع آبهای راکد به افزایش خطر شیوع بیماریهای منتقله از طریق آب و حشرات، و در رأس آنها وبا، اسهال حاد، مالاریا و تب دنگی منجر شده است.
پیامدها تنها به آسیب دیدن مراکز درمانی محدود نمانده، بلکه به زنجیرههای تأمین و مراکز تولید دارو نیز سرایت کرده و موجب کمبود شماری از داروهای اساسی شده است. بر اساس گزارش سازمان ملل متحد درباره ایران، تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ کمبود ۳۲ قلم داروی اساسی به ثبت رسیده است.
کارشناسان و نهادهای بهداشتی هشدار میدهند که ادامه جنگ، کاهش خدمات پزشکی و کمبود آب سالم و دارو عواملی هستند که میتوانند شیوع بیماریهای واگیردار را تسریع کرده و بحران بهداشتی و انسانی را در کشور تشدید کنند.
آوارگی و فروپاشی زیرساختهای بهداشتی در لبنان
جنگ و موج آوارگی اجباری بحران بهداشتی در لبنان را تشدید کرده است؛ به طوری که بر اساس دادههای سازمان ملل متحد و سازمان جهانی بهداشت، از زمان آغاز جنگ در ۲ مارس ۲۰۲۶ بیش از یک میلیون نفر از خانههای خود آواره شدهاند. بسیاری از آنها در مدارس و مراکز اسکان پرازدحامی زندگی میکنند که فاقد شرایط بهداشتی مناسب هستند.
سازمان جهانی بهداشت هشدار داده است که ازدحام جمعیت، کمبود آب سالم و وخامت وضعیت بهداشت و فاضلاب، خطر شیوع سرخک، هپاتیت A، بیماریهای تنفسی و اسهال را افزایش میدهد. بر اساس گزارش این سازمان که در ۲ ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد، شمار موارد ابتلا به اسهال حاد به ۲,۷۷۷ مورد رسیده و آمار مبتلایان بین هفتههای هفدهم تا بیستم از ۵۰۴ مورد به ۸۰۳ مورد افزایش یافته است.
در موازات این وضعیت، بخش بهداشت و درمان از ۲ مارس تا اوایل ژوئن هدف بیش از ۱۹۱ حمله قرار گرفته که به کشته شدن ۱۲۸ کادر درمان و زخمی شدن ۳۵۷ نفر دیگر انجامیده است.
با تعطیلی مراکز درمانی، کمبود دارو و دشواری دسترسی به درمان، خطراتی که زنان، کودکان، بیماران و سالمندان را تهدید میکند رو به افزایش است و همزمان درباره تشدید شیوع بیماریهای واگیردار در نبود آب سالم، خدمات فاضلاب، واکسیناسیون و مراقبتهای پزشکی هشدار داده میشود.
آفریقا؛ وبا جان صدها نفر را میگیرد و سلامت عمومی را تهدید میکند
وبا بار دیگر در صدر فهرست تهدیدهای بهداشتی در آفریقا قرار گرفته است؛ این در حالی است که همزمان با کاهش خدمات درمانی و تشدید بحرانهای انسانی، شمار مبتلایان و جانباختگان در چندین کشور رو به افزایش است.
بر اساس دادههای سازمان جهانی بهداشت، جمهوری دموکراتیک کنگو بین اول ژانویه تا ۳۱ مه ۲۰۲۶ حدود ۲۸,۵۶۷ مورد ابتلا به وبا و ۸۱۵ مورد مرگ ناشی از آن را ثبت کرده است. همچنین در سودان جنوبی ۷,۷۱۲ مورد ابتلا و ۸۴ مرگ، و در موزامبیک ۷,۵۰۰ مورد ابتلا و ۶۶ مرگ به ثبت رسیده است؛ در حالی که شمار مبتلایان در نیجریه به ۶,۸۶۰ مورد رسید که ۸۰ قربانی برجای گذاشت.
در سودان نیز جنگ و فروپاشی بخشهایی از نظام درمانی بر وخامت اوضاع افزوده است و تهدید بیماریهایی همچون وبا، مالاریا، تب دنگی و سرخک در سایه کاهش توان مهار همهگیریها و ارائه مراقبتهای پزشکی، همچنان جان ساکنان را به خطر میاندازد.
یمن و فلسطین؛ هشدارها درباره شیوع همهگیریها
در یمن، سالها جنگ و بحران اقتصادی نظام بهداشتی فرسوده و ناتوانی را بر جای گذاشته که قادر به پاسخگویی به نیازهای ساکنان نیست و همین امر وبا و بیماریهای قابل پیشگیری با واکسن را به تهدیدی فزاینده برای سلامت عمومی تبدیل کرده است.
در نوار غزه نیز تخریب بیمارستانها، کمبود دارو و قطع آب سالم در کنار شرایط سخت زندگی در اردوگاههای آوارگان، خطر شیوع بیماریهای واگیردار را دوچندان کرده است.
سازمان جهانی بهداشت درباره پیامدهای کمبود غذا و وخامت خدمات درمانی در سایه افزایش احتمال شیوع همهگیریها هشدار داده و خواستار اتخاذ تدابیر فوری برای حفاظت از ساکنان، تضمین تداوم خدمات بهداشتی و تأمین نیازهای اساسی شده است.
افغانستان و میانمار؛ تشدید شیوع وبا و بیماریهای واگیردار
در افغانستان، ضعف نظام بهداشتی و افزایش شمار بازگشتکنندگان از خارج، فشار بر بیمارستانها و مراکز درمانی را تشدید کرده است؛ به طوری که بین اول ژانویه تا ۳۱ مه ۲۰۲۶، ۴۳,۲۹۲ مورد ابتلا به وبا در این کشور ثبت شده است. در میانمار نیز جنگ و ناآرامیهای سیاسی فعالیت نهادهای بهداشتی را مختل کرده و کمبود واکسن و حملات به مراکز درمانی، خطر شیوع بیماریها را افزایش داده است.
سومالی، سوریه و هائیتی؛ بحرانهای درهمتنیدهای که سلامت عمومی را تهدید میکنند
در سومالی، جنگ، خشکسالی و تشدید بحران انسانی در افزایش خطر شیوع وبا، سرخک و سایر بیماریها نقش داشته است. در سوریه نیز سالها درگیری، فرسودگی زیرساختهای بهداشتی و کمبود آب، بستر مناسبی را برای گسترش اسهال و سرخک فراهم کرده است.
در هائیتی هم تشدید خشونت گروههای مسلح به تعطیلی شماری از مراکز درمانی منجر شده و وبا و کمبود خدمات پزشکی را به یکی از مهمترین چالشهای پیش روی ساکنان تبدیل کرده است.
نگرانیهای بهداشتی که از مرزها فراتر میروند
خطر شیوع بیماریهای واگیردار دیگر به مناطق درگیر جنگ محدود نمانده، بلکه به تهدیدی فرامرزی تبدیل شده است. بر اساس آمار مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها (ECDC)، از ابتدای سال ۲۰۲۶ تا ۲۶ اوت، در مجموع ۲۱۲,۸۵۷ مورد ابتلا به وبا و ۱,۹۴۳ مورد مرگ در سطح جهان شامل آفریقا، آسیا، خاورمیانه و قاره آمریکا، به ثبت رسیده است.
کارشناسان بر این باورند که فروپاشی نظامهای بهداشتی و اختلال در تأمین دارو و برنامههای واکسیناسیون، در کنار آوارگی اجباری و کمبود غذا، عواملی هستند که گسترش بیماریها را سرعت میبخشند و خطرات را بهویژه برای کودکان، زنان باردار و بیماران دوچندان میکنند.
سازمان جهانی بهداشت در رویارویی با این چالشها از جامعه بینالمللی میخواهد برای حفاظت از مراکز درمانی، تأمین آب سالم و تضمین تداوم کارزارهای واکسیناسیون و ارسال کمکهای بشردوستانه به مناطق آسیبدیده دست به اقدامی فوری بزند.