از «حق پوشیدن شلوار» تا قانونگذاری؛ روایت مبارزه زنان تونس برای حفظ دستاوردهای حقوقی
نویسنده: زهور المشرقی
یکبار رفیقه بحوری، نویسنده تونسی، برایم از ماجرایی گفت که نمیتوان آن را جدا از مبارزه مستمر زنان تونس دانست؛ ماجرایی که پیش از استقلال و پیش از تصویب «مجله احوال شخصیه» رخ داد. در آن زمان، اتوبوسی در استان سوسه در ساحل تونس آتش گرفت و سرنشینان آن، که شامل چند مرد و یک زن بودند، همگی توانستند از پنجره اتوبوس فرار کنند، اما آن زن جان باخت؛ زیرا دامن پوشیده بود. زنان در آن دوره در راهپیماییای با این شعار به خیابان آمدند: «چگونه ممکن است زنی بمیرد، فقط چون نمیتواند شلوار بپوشد؟» آنان مبارزه برای حق پوشیدن شلوار را آغاز کردند؛ مبارزهای که نشان داد هیچ حقی یکشبه و بدون تلاش به دست نیامده، بلکه حاصل مبارزهای سازمانیافته است که در آن زمان مخفیانه یا آشکار دنبال میشد و امروز نیز ادامه دارد.
مسیر زنان تونسی از آن «شلواری» که برای حق پوشیدنش مبارزه کردند تا راهروهای پارلمان و دادگاههایی که امروز در آنها قوانین تصویب میشود، هرگز هموار و بدون دشواری نبوده است؛ بلکه راهی پرپیچوخم بوده که اراده زنانی آن را پیموده است که هرگز تسلیم نشدند.
هرکس به وضعیت امروز تونس نگاه کند، درمییابد که دستاوردهای زنان لطف هیچکس نبوده، بلکه نتیجه مبارزهای طولانی و انباشته است؛ مبارزهای که با مخالفت با این واقعیت آغاز شد که بدن زن به «مانعی» تبدیل شود که او را از نجات یافتن در یک اتوبوس در حال سوختن بازدارد و در نهایت به جایگاهی قانونی انجامید که زنان را به نیرویی تأثیرگذار و غیرقابل چشمپوشی در معادلات ملی تبدیل کرد.
زنان تونس پس از آنکه مبارزهشان در آغاز برای «حق رفتوآمد و حرکت» بود، با آگاهی و پختگی وارد قلب مبارزه برای قانونگذاری شدند. فریادهای فردی آنان در خیابانهای پیش از استقلال، به نیروی فشاری تبدیل شد که قوانینی را به تصویب رساند و تونس را به آزمایشگاهی منحصربهفرد در حوزه حقوق زنان تبدیل کرد؛ از قانون شماره ۵۸ سال ۲۰۱۷ برای مقابله با خشونت علیه زنان گرفته تا حمایت از حقوق زنان شاغل در بخش کشاورزی و کارگران خانگی که از حاشیهنشینی خارج و وارد حوزه حمایت قانونی شدند. پیش از این قوانین نیز دهها قانون دیگر به تصویب رسیده بود. این دستاوردها که برای بسیاری از زنان در کشورهای عربی، بهویژه زنانی که با جنگ و محدودیتهای شدید اجتماعی روبهرو هستند، همچنان رؤیایی دور از دسترس است، در اصل دژهایی هستند که زنان تونس سنگبهسنگ بنا کردهاند.
اما مبارزه امروز چهره دیگری پیدا کرده است؛ مبارزهای برای «حفاظت و ساختن» در شرایطی که بحرانهای اقتصادی و اجتماعی فشار زیادی بر جامعه وارد کردهاند. زنان تونس دریافتهاند که حقوقشان در برابر گذر زمان مصون نیست و اگر از آن غافل شوند، ممکن است دستاوردهایشان به عقب بازگردد. این موضوع بهویژه در دهه گذشته آشکار شد؛ زمانی که زنان تونس با تلاشهای سازمانیافته جریان اسلام سیاسی برای تعرض به دستاوردهایشان و تحمیل گفتمانی واپسگرا که نقش آنان را محدود و کرامتشان را به نام دین هدف قرار میداد، روبهرو شدند.
در آن مقطع تاریخی حساس، زنان تونس تنها تماشاگر نبودند، بلکه به خیابانها آمدند و در برابر هر تلاشی برای بازگرداندن کشور به گذشته ایستادگی کردند و از «پروژه نوسازی» که همچنان یکی از اهداف اصلی حملههاست، دفاع کردند.
زن تونسی امروز تنها علیه تبعیض مبارزه نمیکند، بلکه برای حفظ دستاوردهای خود در برابر بحرانهایی که ثبات معیشتی و جایگاه اجتماعی او را تهدید میکنند نیز ایستاده است. او میداند عقبنشینی از هر دستاوردی، هرچند کوچک، تهدیدی برای کل ساختار حقوقی است. از این رو، مبارزه امروز او با هوشیاری همراه است؛ او فقط از قوانین ثابت و تغییرناپذیر دفاع نمیکند، بلکه از «هویت» خود بهعنوان شهروندی با حقوق کامل دفاع میکند و نمیپذیرد که دستاوردهایش در هیچ شرایطی پایمال شود.
تاریخ جنبش زنان در تونس که از نماد «شلوار» آغاز شد و به دستیابی به «قوانین و مقررات» انجامید، نشان میدهد که حقوق به افراد داده نمیشوند، بلکه باید برای به دست آوردنشان مبارزه کرد و از آنها همچون امانتی ارزشمند پاسداری کرد. تاریخی که با تلاش و رنج زنان مبارز نوشته شده است، همچنان قطبنمایی برای زنان تونسی است تا همواره در صف مقدم باشند، مقاومت کنند، پیش بروند و هرگز، حتی در سختترین بحرانها، تسلیم نشوند.