«ابتکار سینماگران کورد»؛ گامی تازه برای سازماندهی سینمای کوردی
بسنا ادیش، عضو «ابتکار سینماگران کورد»، با تأکید بر ضرورت حضور پررنگتر زبان کوردی در سینما گفت: «اگر میخواهیم زبان و داستانهایمان زنده بمانند، باید سینمای کوردی را با پیشگامی زنان گسترش دهیم.»
ممیهان هیلبین زیدان
وان– فعالیتهای هنری به زبان کوردی، از گذشته تا امروز، همواره با سانسور و ممنوعیت روبهرو بوده است. با این حال، هنرمندان کورد همچنان برای حفظ و گسترش هنر و فرهنگ خود تلاش میکنند.
این هنرمندان با خلق آثار به زبان کوردی در حوزههای تئاتر، سینما و ادبیات، علاوه بر پاسداری از هویت و فرهنگ مردم کورد، در تلاشاند با ایجاد تشکلها و همکاریهای جمعی، دامنه این فعالیتها را گسترش دهند.
در همین راستا، پس از برگزاری کارگاهی به ابتکار «آکادمی سینمای خاورمیانه» در شهر آمد، تشکلی با عنوان «ابتکار سینماگران کورد» شکل گرفت. این تشکل میزبان بسیاری از سینماگران جوان است که بسنا ادیش، ۲۹ ساله، یکی از اعضای آن به شمار میرود.
بسنا ادیش که در سال ۲۰۲۵ از رشته رادیو، تلویزیون و سینما در دانشگاه «وان یوزونجو ییل» فارغالتحصیل شده، میگوید علاقه جدی او به سینما از دوران دانشجویی آغاز شد.
مبارزه برای زبان و برابری در سینما
او درباره دلیل انتخاب این رشته میگوید: «در ابتدا به عکاسی علاقه داشتم و به همین دلیل این رشته را انتخاب کردم. تا پیش از آن، ارتباطم با سینما فقط به فیلمهایی محدود میشد که همراه برادرم تماشا میکردم. اما وقتی وارد این رشته شدم، کاملاً شیفته دنیای سینما شدم.»
به گفته او، سینما فرصت بزرگی برای روایت داستانهای مردم کورد است و او در این مسیر، هم برای حفظ زبان کوردی و هم برای افزایش حضور زنان در این عرصه تلاش کرده است.
ادیش درباره دغدغههای خود میگوید: «گاهی نگران بودم که زبان کوردی در حاشیه بماند و مردان نقش پررنگتری در این حوزه داشته باشند. اما با خودم عهد کردم برای اینکه افسانهها و داستانهای کوردی فراموش نشوند، در سینما فعالیت کنم و آنها را زنده نگه دارم. برایم مهم نبود جلوی دوربین باشم یا پشت آن؛ فقط میخواستم بخشی از سینمای کورد باشم.»
او میگوید در دوران دانشگاه در پروژههای سینمایی متعددی حضور داشته و سپس به گروهی پیوسته که با ابتکار آکادمی سینمای خاورمیانه در شهر آمد تشکیل شده بود.
به گفته او، این گروه محل گردهمایی بسیاری از سینماگران باتجربه کورد است، اما همچنان یک مشکل اساسی وجود دارد: «یکی از نکاتی که بیش از همه به چشم میآید، کم بودن تعداد زنان در این حوزه است.»
هدف از تشکیل «ابتکار سینماگران کورد»
بسنا ادیش درباره اهداف این تشکل میگوید: «کارمان را با این پرسش آغاز کردیم که مشکلات سینمای کوردی چیست. سپس درباره راهکارهای عملی برای حل این مشکلات گفتوگو کردیم. پس از دو روز نشست، تصمیم گرفتیم برای سازماندهی و نهادینه کردن سینمای کورد وارد عمل شویم. تا زمانی که این تشکل بهصورت رسمی شکل بگیرد، قرار است بهصورت جمعی و مشارکتی مقدمات لازم را فراهم کنیم. اکنون حدود ۱۲ نفر عضو این گروه هستیم و هرکدام در حوزه تخصصی خود مسئول بخشی از کارها هستیم. برنامهریزی کردهایم تا پایان ماه سپتامبر این مقدمات را تکمیل کنیم و سپس فعالیت خود را بهطور رسمی با ساختاری مشخص آغاز کنیم.»
«سینما؛ مؤثرترین راه ارتباط میان زنان»
بسنا ادیش با بیان اینکه «وقتی سینما را شناختم و به قدرت آن پی بردم، مطمئن شدم که ما، بهعنوان کوردها و بهویژه زنان کورد، باید حتماً در سینما حضور داشته باشیم»، تأکید کرد که سینما یکی از مؤثرترین ابزارهای ارتباطی میان زنان است.
او گفت: «تنها کافی نیست که صدایمان را به گوش یکدیگر برسانیم؛ باید داستانهایی را هم که در آستانه فراموش شدن هستند، زنده نگه داریم. سینما این فرصت را در اختیار ما قرار میدهد. ما میتوانیم کتاب بخوانیم، اما مادران، خالهها یا بزرگترهای خانوادهمان یا سواد خواندن ندارند یا به کتاب دسترسی پیدا نمیکنند. در مقابل، وقتی از رسانه و سینما استفاده میکنیم، میتوانیم پیام خود را به طیف گستردهتری از مردم برسانیم. هر چیزی که احساسات انسانها را درگیر کند، تأثیر عمیقتری خواهد داشت. زبان ما دچار گسست شده و حتی به جایی رسیدهایم که دیگر نمیتوانیم به زبان مادری خود فکر کنیم؛ اما از طریق هنر کوردی میتوان بر این وضعیت غلبه کرد.»
زبان مادری، زبان هنر نیز هست
بسنا ادیش با تأکید بر اینکه سخن گفتن به زبان کوردی و خلق آثار هنری به این زبان میتواند موانع پیش روی آن را از میان بردارد و به گسترشش کمک کند، گفت: «زبان کوردی با همه گویشهایش باید جایگاه شایستهای در سینما پیدا کند و در عین حال اصالت خود را نیز حفظ کند. هنر، سادهترین و مؤثرترین راه برای ارتباط با جامعه است. اگر در همه شاخههای هنر به زبان کوردی بها داده شود، آگاهی اجتماعی نیز شکل خواهد گرفت. امروز وقتی از هنر کوردی صحبت میکنیم، بیشتر موسیقی به ذهنمان میآید؛ در حالی که فیلمها و مستندهای شاخص کوردی را چندان نمیشناسیم. ما صاحب زبانی کهن و ریشهدار هستیم و باید آن را به زبان همه عرصههای هنر تبدیل کنیم. در این مسیر، هنرمندان مسئولیت مهمی بر عهده دارند.»
«سینما باید رنگ زنانه داشته باشد»
بسنا ادیش با اشاره به اینکه زنان در عرصه هنر با سلطه نگاه مردسالار و ساختارهای پدرسالارانه مبارزه میکنند، گفت هنرمندان زن با حضور خود رنگ و هویت تازهای به هنر میبخشند.
او افزود: «با این حال، وقتی به فضای هنر نگاه میکنیم، متأسفانه، و سینما هم از این قاعده مستثنا نیست، میبینیم که تعداد زنان بسیار کم است. این موضوع را در کار گروهیمان در آمد نیز بهوضوح مشاهده کردیم. کمرنگ بودن حضور زنان در هنر تقصیر خود زنان نیست؛ بلکه نتیجه محدودیتها و نقشهایی است که سالها بر آنان تحمیل شده است. البته زنان هنرمند توانمند زیادی داریم، اما آیا این کافی است؟ قطعاً نه. پیش از هر چیز، ما زنان باید بیش از گذشته به سوی هنر روی بیاوریم. وقت آن رسیده که حضور و نگاه زنان در هنر پررنگتر و آشکارتر شود. هنوز داستانهای بسیاری داریم که روایت نشدهاند و حرفهای فراوانی که گفته نشدهاند. به همین دلیل، بسیار مهم است که با داستانها و هویت واقعی خود در عرصه هنر حضور داشته باشیم.»
بسنا ادیش همچنین تأکید کرد که هنر، در ذات خود، امری سیاسی نیز هست و گفت: «اگر دغدغهای نداشته باشی، اگر مسئولیتی احساس نکنی، آثاری خلق خواهی کرد که از سیاست و مسائل جامعه دور هستند. اما باید بدانیم آنچه از دست دادهایم، زبان و هویت ماست. این مسیر با پرسیدن یک سؤال آغاز میشود: "من چه کاری میتوانم انجام دهم؟"»
«ما به هنر و سینمای متعهد نیاز داریم»
او ادامه داد: «یک روزنامهنگار در رسانه آزاد و یک هنرمند کورد با همین احساس و دغدغه فعالیت میکنند. فیلمسازی که این واقعیت را میبیند نیز آثارش را با همین حس خلق میکند؛ با این نگرانی که مبادا داستان مادرم یا داستان زندگی من فراموش شود. اگر این روایتها را به نسلهای آینده منتقل کنیم، نسلهای بعد آنها را خواهند شناخت، حفظ خواهند کرد و ادامه خواهند داد. فرهنگ ما در معرض نابودی است. اگر زبان، فرهنگ، تاریخ و داستانهایمان را از دست بدهیم، دیگر بودن یا نبودن جسمانی ما چه اهمیتی خواهد داشت؟ من با زبانم زندهام؛ با رؤیاهایی که به زبان کوردی میبینم زندهام. به همین دلیل، اگر میخواهیم با هویت، زبان و رنگ خودمان در این جهان حضور داشته باشیم، باید نگاه و رویکردی سیاسی داشته باشیم. ما به سینمای متعهد و آگاه نیاز داریم.»
بسنا ادیش در پایان، با تأکید بر ضرورت تولید آثار بیشتر به زبان کوردی، گفت: «در خانههای ما مخاطبانی هستند؛ مادران و پدرانمان. آنها دائماً در معرض سریالهای خارجی و ترکی قرار دارند. برای جلوگیری از این وضعیت، به مستندها، سریالها و انیمیشنهای باکیفیت به زبان کوردی نیاز داریم؛ آثاری که هم از نظر فیلمبرداری، هم صداگذاری و هم بازیگری استاندارد باشند. نباید بگوییم "چه فرقی میکند؟"؛ چون تفاوت بسیار زیادی ایجاد میکند. نباید مادرانمان ناچار باشند فقط سریالهای خارجی ببینند و کودکانمان تنها با انیمیشنهای بیگانه بزرگ شوند. به باور من، در همه حوزههای رسانه باید حضوری حرفهای و مؤثر داشته باشیم. البته وقتی از سیاسی بودن سخن میگوییم، منظور فقط اشک، رنج و اندوه نیست. امروز باید شرایطی فراهم شود که مردم بتوانند در همه زمینهها، آثار هنری را به زبان مادری خود تماشا و تجربه کنند.»