حنان حارت

مراکش – صبح روز ۳۰ ژوئیه، نوار ساحلی مقابل شهر سئوتا، که تحت مدیریت اسپانیاست، روزی عادی نبود. از نخستین ساعات بامداد، گروه‌هایی از جوانان به سواحل میان شهر فنیدق و مناطق اطراف آن سرازیر شدند و در مدت کوتاهی این تجمع‌ها به انبوهی از مردان، زنان، کودکان و خانواده‌هایی تبدیل شد که همگی یک هدف مشترک داشتند: رسیدن به آن سوی ساحل.

برای درک اینکه چگونه اوضاع به این نقطه رسید، باید به روزهای پیش از این موج بازگردیم؛ زمانی که یک حکم قضایی در اسپانیا با برداشت‌ها و تفسیرهای گسترده در شبکه‌های اجتماعی درهم آمیخت؛ آن هم در شرایطی که چالش‌های اقتصادی و اجتماعی، بسیاری را به جست‌وجوی راهی برای رسیدن به اروپا سوق داده بود.

در هشتم ژوئیه، دیوان عالی اسپانیا حکمی صادر کرد که بر اساس آن، مهاجرانی که هنگام تلاش برای رسیدن به سئوتا یا ملیلیه از راه دریا شناسایی می‌شوند، مشمول سیاست «بازگرداندن فوری» که درباره افرادی که از حصار مرزی عبور می‌کنند اجرا می‌شود، نیستند. بلکه باید مطابق مقررات قانونی پیش‌بینی‌شده در قانون اتباع خارجی اسپانیا با آنان برخورد شود.

با وجود آنکه این حکم نه حق اقامت اعطا می‌کرد و نه راهی برای قانونی شدن وضعیت مهاجران می‌گشود، محتوای آن به‌سرعت در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد و برخی چنین برداشت کردند که هر کس از راه دریا به سئوتا برسد، دیگر به مراکش بازگردانده نخواهد شد.

در مقابل، مقام‌های اسپانیایی تأکید کردند که این برداشت نادرست است و اعلام کردند که شبکه‌های قاچاق انسان از این تفسیرها سوءاستفاده کرده‌اند تا افراد بیشتری را به انجام این سفر خطرناک ترغیب کنند.

انتخاب سئوتا نیز اتفاقی نبود. این شهر به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، یکی از نزدیک‌ترین دروازه‌های اتحادیه اروپا به قاره آفریقا به شمار می‌رود و از دهه‌ها پیش مقصد اصلی کسانی بوده که قصد مهاجرت غیرقانونی داشته‌اند.

برای بسیاری از جوانان، صرف رسیدن به سئوتا به منزله نخستین گام برای ورود به اروپا تلقی می‌شود، هرچند انتقال از این شهر به خاک اصلی اسپانیا مستلزم طی مراحل پیچیده حقوقی و امنیتی است.

با گسترش شایعات، شمار بیشتری از مردم در سواحل شمالی مراکش تجمع کردند و ظرف چند ساعت، این تجمع به بزرگ‌ترین موج عبور دسته‌جمعی به سئوتا در سال‌های اخیر تبدیل شد.

بر اساس تازه‌ترین آمار اعلام‌شده از سوی مقام‌های اسپانیا، در اوج این موج، بین ۵۰ تا ۶۰ هزار نفر وارد سئوتا شدند. در دو روز بعد، بیش از ۴۸ هزار نفر به مراکش بازگشتند و شمار قربانیان نیز به بیش از ۶۷ کشته رسید.

 

وقتی خانواده مهاجرت کرد

اگر در گذشته موج‌های مهاجرت غیرقانونی عمدتاً شامل جوانانی بود که به‌تنهایی سفر می‌کردند، این بار آنچه در سئوتا رخ داد نشان‌دهنده تغییری در ماهیت این پدیده بود. تصاویر منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، پدرانی را نشان می‌داد که کودکان خود را در آغوش داشتند، مادرانی که همراه فرزندانشان بودند و خانواده‌هایی که به طور کامل تصمیم گرفته بودند برای رسیدن به شهر، خطر عبور از دریا را بپذیرند.

البته همه این تلاش‌ها به رسیدن ختم نشد. آب‌های میان ساحل مراکش و سئوتا به صحنه عملیات پیوسته نجات تبدیل شد و مقام‌های اسپانیایی از افزایش شمار قربانیان خبر دادند؛ آماری که بار دیگر هزینه سنگین انسانی مهاجرت غیرقانونی را آشکار کرد.

با ادامه ورود مهاجران، سئوتا با شرایطی استثنایی روبه‌رو شد. مراکز پذیرش به‌سرعت پر شدند و مقام‌های اسپانیایی ناچار شدند مکان‌های جدیدی برای اسکان تازه‌واردان فراهم کنند. هم‌زمان، تدابیر امنیتی گسترده‌ای اتخاذ شد، اما مدیریت این حجم از افراد در مدت زمانی کوتاه دشوار بود.

با این حال، واقعیت درون شهر با آنچه بسیاری پیش از عبور تصور می‌کردند، تفاوت داشت. رسیدن به سئوتا به معنای ورود به خاک اصلی اسپانیا یا آغاز زندگی جدید در اروپا نبود؛ بلکه مهاجران با محدودیت‌های شدید امنیتی و قانونی، ازدحام در مراکز اسکان و دشواری رفت‌وآمد روبه‌رو شدند.
 

  

خیلی زود نشانه‌های سرخوردگی در میان برخی از عبورکنندگان آشکار شد. بنا بر گزارش رسانه‌های بین‌المللی، برخی گفتند که اطلاعاتی که پیش از سفر دریافت کرده بودند، نادرست بوده و رسیدن به سئوتا، برخلاف تصورشان، راه اروپا را به‌طور خودکار باز نمی‌کند.

کمتر از دو روز بعد، صحنه کاملاً تغییر کرد. پس از آنکه سواحل شاهد ورود پیوسته افراد به شهر بود، اکنون حرکت معکوسی از طریق گذرگاه مرزی آغاز شد و ده‌ها هزار نفر به مراکش بازگشتند. برخی داوطلبانه برگشتند، زیرا دریافتند که ماندن در سئوتا آنان را به هدفی که برایش خطر کرده بودند نمی‌رساند و گروهی دیگر نیز در چارچوب هماهنگی میان مقام‌های مراکش و اسپانیا بازگردانده شدند.

در ویدئوهایی که به‌طور گسترده در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، شماری از بازگشت‌کنندگان از جوانان مراکشی خواستند این تجربه را تکرار نکنند. آنان تأکید کردند واقعیتی که در سئوتا با آن روبه‌رو شدند، با تصویری که شایعات ترسیم کرده بود، تفاوت داشت و سفری که در ابتدا راهی به سوی اروپا به نظر می‌رسید، برای بسیاری به بازگشت به نقطه آغاز انجامید.

برای برخی، این تجربه تنها یک ناامیدی نبود، بلکه نگاهشان به مفهوم مهاجرت را تغییر داد و آنان را واداشت تا درباره معنای ثبات و تعلق به وطن بار دیگر بیندیشند.

اما آنچه این موج عبور آشکار کرد، تنها به سرنوشت کسانی که این مسیر را پیمودند محدود نبود؛ بلکه تغییرات اجتماعی در جامعه مراکش را نیز نمایان ساخت. تصاویر این روزها نشان داد که مهاجرت دیگر صرفاً تصمیمی فردی برای جوانان نیست، بلکه در بسیاری از موارد به انتخابی خانوادگی تبدیل شده است.

وقتی زن نیز مانند مرد حاضر می‌شود جان خود را برای عبور از دریا به خطر بیندازد و پدران، مادران و فرزندان همگی در یک سفر شرکت می‌کنند، موضوع دیگر تنها یک تصمیم فردی نیست، بلکه بازتابی از تحولات عمیق‌تر اجتماعی و اقتصادی و احساس روزافزون بن‌بست در میان بخشی از جامعه است که آنان را به جست‌وجوی فرصت زندگی در جایی دیگر سوق می‌دهد.

 

آیا این بحران مهاجرت بود یا بحران جامعه؟

برخی تحلیلگران معتقدند این صحنه‌ها را نمی‌توان تنها از زاویه اجتماعی و اقتصادی بررسی کرد، بلکه باید به ابعاد سیاسی پیرامون این موج نیز توجه داشت.

 

فاطمه اوطالب، فعال حقوق بشر، معتقد است آنچه در سئوتا رخ داد، تنها با دلایل اقتصادی و اجتماعی قابل توضیح نیست و باید آن را از منظرهای سیاسی و حقوق بشری نیز بررسی کرد.

او تأکید می‌کند که هنوز هیچ‌کس تصویر کاملی از آنچه رخ داده در اختیار ندارد، اما این موضوع واقعیت مشکلات اقتصادی و اجتماعی بسیاری از مراکشی‌ها و احساس بن‌بست، به‌ویژه در میان جوانان، را انکار نمی‌کند.

به گفته او، بخشی از این نسل میان رؤیای مهاجرت به اروپا و از دست دادن اعتماد به توانایی سیاست‌های عمومی برای فراهم کردن زندگی شرافتمندانه گرفتار شده است و این رویداد نیازمند تحلیلی جامع و چندبعدی است.

 

چرا زنان بخشی از موج عبور شدند؟

 

نعیمه واهلی، عضو دفتر مرکزی انجمن مراکشی حقوق بشر، می‌گوید افزایش حضور زنان در این موج، بازتاب تغییر ساختار اجتماعی و اقتصادی خانواده مراکشی است.

او توضیح می‌دهد که زن دیگر تنها همراه مرد مهاجرت نمی‌کند، بلکه در بسیاری از موارد مسئول تأمین معاش خانواده یا شریک اصلی در تحمل بار اقتصادی آن شده است. با گسترش فقر و افزایش هزینه‌های زندگی، زنان نیز برای بهبود شرایط زندگی خود و خانواده‌هایشان به دنبال فرصت هستند، حتی اگر این فرصت از مسیرهای بسیار پرخطر بگذرد.

وی می‌افزاید بسیاری از کسانی که جان خود را به خطر انداختند، به دنبال ماجراجویی نبودند، بلکه خواهان زندگی شرافتمندانه بودند. از نظر او، مقابله با مهاجرت غیرقانونی تنها با تشدید کنترل مرزها ممکن نیست، بلکه مستلزم سیاست‌های عمومی برای ایجاد اشتغال، کاهش نابرابری‌های اجتماعی و تقویت حقوق اقتصادی و اجتماعی است.

او همچنین این پدیده را با احساس کاهش آزادی‌های مدنی در میان بخشی از جوانان، در کنار فشارهای اقتصادی، مرتبط می‌داند؛ عواملی که احساس بن‌بست را تشدید کرده و برخی را به این باور رسانده که مهاجرت تنها راه خروج از واقعیتی است که در آن امیدی نمی‌بینند.

 

چرا جوانان امید خود را از دست می‌دهند؟
 

زهره الوردی، فعال حقوق بشر، معتقد است صحنه‌های این موج عبور تنها به دلیل شمار بالای شرکت‌کنندگان تکان‌دهنده نبود، بلکه عمق بحرانی را آشکار کرد که بخشی از جامعه مراکش با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند.

او می‌پرسد چگونه این تعداد زیاد از افراد، هم‌زمان، به یک تصمیم مشترک یعنی به خطر انداختن جان خود رسیدند؟

به باور او، این وضعیت حاصل انباشت مشکلاتی است که طی سال‌ها شکل گرفته است. وی می‌گوید مراکش از ظرفیت‌ها، منابع و سرمایه انسانی قابل توجهی برخوردار است، اما بخشی از شهروندان اثر این توانمندی‌ها را در زندگی روزمره خود احساس نمی‌کنند.

او معتقد است تداوم بیکاری، گسترش شکاف‌های اجتماعی و دشواری دستیابی به ثبات، بسیاری از جوانان را به این باور رسانده که آینده‌شان خارج از کشور است. از نظر وی، مقابله با این پدیده مستلزم بازسازی اعتماد از طریق سیاست‌های توسعه‌ای است که فرصت‌های واقعی برای جوانان و زنان در داخل کشور فراهم کند، نه اینکه صرفاً بر رویکردهای امنیتی تکیه شود.

 

چرا موج سال ۲۰۲۶ با سال ۲۰۲۱ متفاوت است؟
   

 

شریفه لمویر، تحلیلگر سیاسی، معتقد است آنچه در شمال مراکش رخ داد، نشان‌دهنده بحرانی فراتر از خودِ مسئله مهاجرت است و به نحوه مدیریت پرونده‌های اجتماعی و اقتصادی بازمی‌گردد.

به گفته او، افزایش قیمت‌ها، تداوم بیکاری، به‌ویژه در میان جوانان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، و افزایش احساس ابهام نسبت به آینده، همگی موجب شده‌اند شمار زیادی مهاجرت غیرقانونی را راه گریزی از واقعیتی بدانند که در آن چشم‌اندازی برای آینده نمی‌بینند.

او می‌افزاید شایعاتی که پس از انتشار حکم دادگاه اسپانیا شکل گرفت، احتمالاً در شتاب گرفتن این موج نقش داشت، اما به‌تنهایی توضیح‌دهنده آن نیست؛ زیرا شرایط کنونی با رخدادهای سئوتا در سال ۲۰۲۱ که به تنش‌های دیپلماتیک میان مراکش و اسپانیا مربوط بود، تفاوت دارد.

وی همچنین اشاره می‌کند که نبود اطلاع‌رسانی رسمی و سریع، زمینه را برای گسترش شایعات و برداشت‌های نادرست فراهم کرد و تأکید دارد که جلوگیری از تکرار چنین موج‌هایی مستلزم پرداختن به ریشه‌های ساختاری مهاجرت، از جمله اشتغال، عدالت اجتماعی و بهبود چشم‌انداز آینده جوانان است.

با فروکش کردن موج عبور، آرامش به سئوتا بازگشت، اما پرسش‌هایی که این رویداد برانگیخت همچنان بی‌پاسخ مانده است. تا زمان انتشار اطلاعات رسمی و جامع‌تر از سوی مراکش، آنچه رخ داد همچنان یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای مهاجرتی سال‌های اخیر در شمال این کشور به شمار می‌رود؛ رخدادی با پیامدهای انسانی، اجتماعی و سیاسی گسترده.