جادوی پشت صحنه؛ طراح لباس عراقی چگونه تاریخ را روی صحنه زنده میکند؟
صبیحه سامرائی، طراح پیشکسوت لباس و اکسسوار عراق، با دههها فعالیت در تلویزیون و تئاتر، لباس را نه صرفاً پوششی تزئینی، بلکه ابزاری قدرتمند برای روایت شخصیت، بازآفرینی هویت بصری و مستندسازی تحولات تاریخی و اجتماعی جامعه عراق میداند.
رجاء حميد رشيد
عراق- هنرمند و طراح لباس و اکسسوار، صبیحه سامرائی، از چهرههایی است که با فعالیت در پشت صحنه، در شکلدهی تصویر بصری بسیاری از آثار تلویزیونی و تئاتر عراق نقش داشته است. او با تکیه بر تجربه طولانی خود در این حوزه، تأکید میکند که طراحی لباس به انتخاب پوشش محدود نمیشود، بلکه ابزاری هنری است که در شخصیتپردازی و مستندسازی مراحل مهم تاریخ جامعه عراق تأثیرگذار است.
صبیحه سامرائی عضو نقابه (کانون) هنرمندان عراق و اتحادیه رادیو و تلویزیون است و در رشته آموزش هنر از دانشکده هنرهای زیبا فارغالتحصیل شده است.
او درباره آغاز فعالیت خود در حوزه طراحی لباس میگوید: «کارم را در تلویزیون عراق شروع کردم و نخستین کارم، تلهتئاتر "حکایت مرد فلسطینی" بود که به عنوان طراح اکسسوار در آن فعالیت داشتم و این اثر در جشنوارهای به همین نام برنده جایزه شد.»
میراثی متنوع
او با اشاره به اینکه پوشش عراق به دلیل تنوع و میراث مردمی غنی خود با سایر کشورهای عربی متفاوت است، تأکید کرد: «کشور ما به داشتن مؤلفهها و طوایف گوناگون عراقی که هر کدام لباس متفاوتی دارند شناخته میشود؛ موضوعی که زیبایی و تمایز پوششها را دوچندان کرده و به آنها ویژگی خاصی میبخشد.»
سامرائی درباره تفاوت میان لباسها در آثار تلویزیونی و تئاتر توضیح میدهد: «پوشش تئاتر در تماس مستقیم با مخاطب قرار دارد، در حالی که در تلویزیون بسیاری از عیوب به خوبی دیده نمیشوند. به همین دلیل، لباس باید هماهنگ با حرکت باشد و با انتخاب پارچههای منعطف و مناسب که به نورپردازی کمک کنند، از سیستم روشنایی پشتیبانی کند. همچنین باید از پارچههای جاذب نور استفاده کرد، زیرا برخی پارچهها مانند ساتان، بازتاب آزاردهندهای برای بیننده و دوربین ایجاد میکنند.»
او مراحل کار خود در طراحی لباس را اینگونه شرح میدهد: نخستین گام، خواندن فیلمنامه و شناخت دوره یا عصری است که حوادث در آن رخ میدهد (مانند دوره عباسی، معاصر، عامیانه یا سنتی). سپس گفتگو با کارگردان برای آشنایی با نگاه و دیدگاه او انجام میشود و پس از آن، اندازهگیری لباس بازیگران، خرید پارچهها و ملزومات، و اجرای کار آغاز میشود.
او افزود: «طراح لباس باید معادلی دقیق میان اصالت تاریخی و انعطافپذیری خلاقانه برقرار کند؛ زیرا لباسها صرفاً پوشش نیستند، بلکه ابزاری بصری برای روایت شخصیت و عمقبخشیدن به ابعاد آن به شمار میروند.»
وی خاطرنشان کرد که در گذشته، انتخاب و طراحی لباس برای آثار هنری چندان دشوار نبود؛ زیرا منابع تاریخی به وفور یافت میشد و در اداره رادیو و تلویزیون، کارگاههای کارآمد و انبارهای لباس و اکسسوار با انواع پوششها و ملزومات در دسترس بود.
او بر اهمیت نقش طراح لباس در برنامههای تلویزیونی و تئاتر تأکید کرد و افزود که کار او در تثبیت هویت بصری محوریت دارد؛ چرا که متن مکتوب را به تابلوئی دیداری تبدیل میکند که واقعیت و تاریخ جامعه عراق را بازمیتاباند و لباسی که جنبه روانشناختی دارد، ابعاد شخصیت را نمایان میسازد.
صبیحه سامرائی اهمیت طراحی لباس در سریالها و آثار تلویزیونی را یادآور شد و آن را مدرکی معتبر برای تاریخ و جامعه عراق در دورههای مختلف زمانی دانست، چرا که به مستندسازی تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کمک میکند.
او با اشاره به نمونههایی از این دورهها بیان کرد که دهه ۷۰ خورشیدی (میلادی) شاهد شکوفایی اقتصادی بود و لباسهای کوتاه کلاسیک رواج یافتند؛ در حالی که دهههای ۸۰ و ۹۰ با جنگ، محاصره و اقتصاد مقاومتی همراه شد و بازتاب آن را میتوان در لباسهای تیره، نظامی و تفاوت میان پوشش طبقه نخبه، عموم مردم و مشاغل مختلف دید.
کاهش تولید و کمبود وقت
صبیحه سامرائی درباره بزرگترین چالشهای مسیر حرفهای خود گفت که مسئله تولید یکی از مهمترین موانع است: «بودجههای تخصیصیافته همواره ناکافی است و ناچاریم با امکانات موجود بسازیم. از سوی دیگر، نبود کارگاههای مجهز مانند گذشته، بر کیفیت کار تأثیر گذاشته و سطح کارایی را کاهش داده است.»
او افزود که چالش دیگر، کمبود وقت است؛ شتاب در به سرانجام رساندن کارها بخشی از خلاقیت و دقت طراح را از بین میبرد، درست مانند اتفاقی که در اوبریت «بغداد را دیدم» و طراحی حرکات موزون رخ داد و برای اتمام کار از ناظران وزارت آموزش و پرورش کمک گرفته شد.
وی همچنین از بیتوجهی نهادهای ذیربط به عوامل پشت صحنه، بهویژه طراحان لباس، ابراز تأسف کرد و گفت: «در دهها سریال تلویزیونی و تئاتر فعالیت کردهام، اما به جز چند جشنواره محلی، هیچکس از ما تقدیر یا یادی نکرد.»
سامرائی به طرحها و پروژههای جدید خود نیز اشاره کرد: «نمایشی مختص سالمندان داریم که در جشنواره تئاتر عربی شرکت میکند. علاوه بر آن، سال گذشته طراحی لباس نمایشهای "احکام و مثلها" و "بغداد ۴۱" را بر عهده داشتم و در آستانه آغاز به کار سریال "انقلاب بیست" بودم که متوقف شد.»
او از برخی آثار هنری خویش که به آنها افتخار میکند یاد کرد؛ از جمله سریال «الهاجس» که در خیابانهای عراق بازتاب زیادی داشت، سریال «فوبیا» که در سوریه فیلمبرداری شده و به موضوع ناخوشایند طایفهگری میپردازد، سریال «العدلين» که حوادث انقلاب اکتبر را روایت میکند، و نیز اوبریت «بغداد را دیدم» در جشنواره «بغداد، پایتخت فرهنگی.»
صبیحه سامرائی در پایان، رویای خود را برای برگزاری یک نمایش جدید لباس اینگونه بیان کرد: «امیدوارم بتوانم نمایش لباس جدیدی ارائه دهم و با تلاش و دقت جدی برای آن آماده شوم. همچنین از کانون هنرمندان عراق تقاضا دارم به هنرمندان پشت صحنه توجه بیشتری کنند و آنها را در جشنوارهها مشارکت دهند، زیرا آنها بخش اساسی صنعت هنر هستند.»