رانیا عبدالله

یمن - هر صبح، گروهی از زنان در شهر تعز در جنوب‌غربی یمن، راهی بازار سبزی در مرکز شهر می‌شوند. هرچه سبزی در دسترس داشته باشند با خود می‌آورند و میان توده‌ای از برگ‌ها و شاخه‌ها می‌نشینند، به امید یافتن اندکی امنیت برای خود و فرزندانشان. این مسیر روزانه سخت است، اما تنها راه ادامه زندگی برای آن‌هاست.

سال‌ها، جواهر علی و دیگر زنان فروشنده در بازار مرکزی، محصولات کشاورزی را از «وادی الضباب» که تنها ۵ کیلومتر با مرکز شهر فاصله دارد، تهیه می‌کردند. این دره قلب کشاورزی تعز و منبع اصلی سبزیجات بود، اما امروز دیگر آن تصویر وجود ندارد.

 

تأثیرات اقلیمی و بی‌توجهی

تغییرات اقلیمی همه‌چیز را بر هم زده است. دره‌ای که زمانی سرسبز و پرمحصول بود، امسال خشک و بی‌حاصل شده و فروشندگان را مجبور کرده سبزیجات را از خارج شهر تهیه کنند؛ کاری که بسیار پرهزینه است، به‌ویژه در شرایطی که هزینه حمل‌ونقل بالا رفته و شهر نیز در محاصره جنگی ۱۲ ساله قرار دارد.

جواهر علی می‌گوید: «از فروش سبزیجات روزی درمی‌آوریم، اما درآمدمان حتی کفاف داروهای خانواده‌ام را نمی‌دهد. حالا مجبوریم از جاهای دور سبزی بیاوریم، چون مزارعی که قبلاً از آن‌ها خرید می‌کردیم، دیگر محصولی ندارند.»

امیره علی، که او هم با همین کار خرج خانواده‌اش را می‌دهد، توضیح می‌دهد: «قبلاً از مزارع الضباب با قیمت مناسب خرید می‌کردیم. اما حالا به‌خاطر کمبود باران و خشک شدن چاه‌ها، کشاورزان دیگر چیزی نمی‌کارند. ما هم مجبوریم از مناطق دور خرید کنیم که هزینه رفت‌وآمد بیشتری دارد. با وجود محاصره، این هزینه‌ها چند برابر می‌شود و در نهایت چیزی جز اندکی پول برای مخارجمان باقی نمی‌ماند. حتی برای ورود سبزیجات به شهر هم عوارض می‌گیریند.»

 

 

بحرانی چندلایه

این مشکل فقط به بازار محدود نمی‌شود. گزارشی از بانک جهانی در سال ۲۰۲۳ نشان می‌دهد که تعز نمونه‌ای واضح از تلاقی کمبود منابع طبیعی و درگیری‌های مسلحانه است. حتی پیش از جنگ هم، آب عامل اصلی بسیاری از درگیری‌های روستایی بود.

اکنون وضعیت بدتر شده است؛ چاه‌های «الحیمه» خشک شده‌اند، رقابت بر سر آب شدت گرفته و برخی مناطق مانند «وادی حذیر» حاضر نیستند سهم آب خود را به شهر بدهند. در نتیجه، مردم مجبورند آب را با قیمت بالا از تانکرهای خصوصی بخرند، چون شبکه‌های آب‌رسانی از کار افتاده‌اند.

در همین حال، یمن یکی از کشورهایی است که بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی می‌بیند. افزایش دما باعث تبخیر بیشتر و کاهش منابع آب شده و پیش‌بینی می‌شود خشکسالی‌ها طولانی‌تر و سیلاب‌ها شدیدتر شوند؛ وضعیتی که ممکن است بسیاری از کشاورزان را وادار کند زمین‌هایشان را رها کنند.

از سوی دیگر، منابع آب زیرزمینی به‌سرعت در حال کاهش است. کشت «قات» به‌تنهایی بخش بزرگی از آب را مصرف می‌کند و در کنار آن، وجود ده‌ها هزار چاه غیرمجاز و استفاده گسترده از پمپ‌های خورشیدی، فشار بیشتری بر منابع آب وارد کرده است.

 

 

مزارع خشک

در میان زمین‌های خشک، دالیا محمد، یکی از کشاورزان، از فروپاشی کشاورزی در وادی الضباب می‌گوید. به گفته او، نبود محصولات کشاورزی نتیجه عواملی مانند تغییرات اقلیمی، به‌هم خوردن فصل‌های بارندگی و ظهور آفات جدید است.

اما مهم‌ترین دلیل، خشک شدن منبع آب این دره است. این منبع در گذشته فقط ذخیره بود، اما از آغاز جنگ و خارج شدن منابع آبی شرق شهر از دسترس، به منبع اصلی آب تبدیل شد.

در طول سال‌های جنگ، برداشت بی‌رویه از چاه‌های این منطقه برای تأمین آب شهر، همراه با افزایش جمعیت، باعث شد منابع آب به‌شدت کاهش یابد. آب به‌طور شبانه‌روزی و بدون هیچ‌گونه مدیریت برداشت شده و در نتیجه، بسیاری از چاه‌ها خشک شده‌اند؛ به‌طوری که حدود ۲۵ چاه کاملاً از کار افتاده‌اند.

در پی این روند، کشاورزی تقریباً متوقف شده، بیشتر زمین‌ها خشک شده‌اند و خطر بیابان‌زایی افزایش یافته است.

این وضعیت نه‌تنها درآمد کشاورزان را از بین برده، بلکه تعز را از منبع اصلی تأمین غذایش محروم کرده است؛ در حالی که پیش‌تر این منطقه حتی محصولات خود را به شهرهای دیگر هم صادر می‌کرد.

پیامدهای اجتماعی این بحران، به‌ویژه برای زنان، بسیار سنگین بوده است. بسیاری از خانواده‌ها که تنها منبع درآمدشان کشاورزی بود، اکنون با مشکلات اقتصادی جدی روبه‌رو هستند.

در همین حال، حفاری بی‌رویه چاه‌ها همچنان ادامه دارد. به گفته دالیا محمد، اقدامات مسئولان اغلب بدون برنامه‌ریزی دقیق است و بیشتر به حفر چاه‌های جدید محدود می‌شود؛ اقدامی که فقط منابع باقی‌مانده را سریع‌تر از بین می‌برد.

اگر راه‌حل‌های جدی و فوری ارائه نشود، بحران عمیق‌تر خواهد شد. بانک جهانی هشدار داده که بی‌توجهی به این وضعیت می‌تواند خسارت بزرگی به اقتصاد وارد کند و بر ضرورت اقداماتی مانند جمع‌آوری آب باران، شیرین‌سازی آب دریا و استفاده از فناوری‌های نوین برای مدیریت منابع آب تأکید کرده است.

در نهایت، خشکسالی در وادی الضباب فقط یک مشکل موقتی نیست، بلکه نشانه مسیری است که می‌تواند یک شهر را از منابعش محروم کند؛ و زنانی که هر روز برای یافتن روزی تلاش می‌کنند، دیگر نمی‌توانند مثل گذشته به زمین تکیه کنند.