آیه ابراهیم

سودان- در حالی که سودان همچنان با پیامدهای جنگ میان ارتش این کشور و نیروهای پشتیبانی سریع، که از آوریل ۲۰۲۳ آغاز شده، دست‌وپنجه نرم می‌کند، کاهش سطح آب رود نیل در برخی مناطق به چالشی تازه برای این کشور تبدیل شده است.

نمایان شدن بخش‌های گسترده‌ای از بستر رودخانه و کاهش سطح آب در مناطق مختلف، به‌ویژه استان‌های واقع در دو سوی نیل، نگرانی‌هایی درباره پیامدهای این وضعیت بر آب آشامیدنی، کشاورزی، دام و شیلات ایجاد کرده و می‌تواند بر شرایط اقتصادی و معیشتی مردم نیز اثر بگذارد.

رود نیل یکی از اصلی‌ترین منابع زندگی در سودان است و بخش‌های گسترده‌ای از جامعه برای تأمین آب آشامیدنی، آبیاری زمین‌های کشاورزی، دامداری و ماهیگیری به آن وابسته‌اند. این رود همچنین با فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی متعددی پیوند دارد و به همین دلیل، هر تغییر محسوس در سطح آب آن، به‌ویژه در شرایط بحرانی کنونی، نگرانی‌برانگیز است.

 

تأثیر مستقیم بر کشاورزی
 

      

رانیا عبدالرازق، روزنامه‌نگار و فعال حوزه اقتصادی، معتقد است کاهش سطح آب نیل پیامدهای منفی متعددی دارد؛ به‌ویژه برای بخش کشاورزی در ایالت شمالی که وابستگی زیادی به کشاورزی و آب نیل دارد.

به گفته او، آثار این وضعیت در زندگی روزمره کشاورزان نیز دیده می‌شود؛ از جمله دشوارتر شدن دسترسی به رودخانه و ناچار شدن برخی کشاورزان به طی مسافت‌های طولانی‌تر برای رسیدن به منابع آب.

او می‌افزاید ادامه کاهش سطح آب نیل می‌تواند مستقیماً بر اقتصاد اثر بگذارد، زیرا برخی محصولات کشاورزی وابسته به آب رودخانه آسیب می‌بینند و هزینه دسترسی به آب نیز افزایش می‌یابد. هم‌زمانی این وضعیت با فصل تابستان، بحران آب را پیچیده‌تر کرده است.

رانیا عبدالرازق تأکید می‌کند تکرار این پدیده نیازمند مداخله نهادهای دولتی و انجام مطالعات علمی و هیدرولوژیک برای شناسایی دلایل آن و یافتن راهکارهای مناسب است؛ به‌ویژه اینکه کاهش سطح آب نیل پیش‌تر نیز در دوره‌هایی مشاهده شده است.

 

نگرانی درباره آب آشامیدنی

پیامدهای کاهش سطح آب نیل تنها به کشاورزی محدود نمی‌شود و می‌تواند بخش آب آشامیدنی را نیز تحت تأثیر قرار دهد؛ به‌خصوص در مناطقی که تأسیسات آب‌رسانی آنها مستقیماً از رودخانه آب برداشت می‌کنند.

با فاصله گرفتن مسیر جریان آب از محل ورودی ایستگاه‌های پمپاژ، برخی تأسیسات ممکن است برای برداشت حجم مورد نیاز آب با مشکل مواجه شوند یا کارایی آنها کاهش یابد؛ مسئله‌ای که می‌تواند بحران آب آشامیدنی را تشدید و هزینه تأمین آب برای شهروندان را افزایش دهد.

کاهش سطح آب همچنین چالش‌های بیشتری برای طرح‌های کشاورزی و مزارع واقع در حاشیه رودخانه ایجاد کرده و فشار بر تولیدکنندگان و شهروندانی را که برای فعالیت‌های روزمره خود به آب وابسته‌اند، افزایش می‌دهد.

 

دام‌ها نیز در معرض خطر
 

  

پیامدهای این وضعیت به بخش دامداری نیز رسیده است. سماح عبدالله، از کارکنان بخش بهداشت حیوانات و مقابله با بیماری‌های واگیردار در شورای عالی دام، شیلات و مراتع ایالت شمالی، می‌گوید کاهش سطح آب نیل مستقیماً بر سلامت دام‌ها اثر می‌گذارد؛ به‌ویژه در منطقه‌ای که بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های کشاورزی و دامداری آن به رودخانه وابسته است.

به گفته او، بیشتر دامداران در نزدیکی رود نیل مستقر هستند و کاهش آب مستقیماً دسترسی دام‌ها به آب و علوفه را دشوار می‌کند.

او همچنین هشدار می‌دهد کاهش آب می‌تواند بر تولید علوفه اثر بگذارد و در نتیجه، وضعیت سلامت دام‌ها را تضعیف و زمینه بروز برخی بیماری‌ها را فراهم کند؛ مسئله‌ای که در ادامه می‌تواند تولید شیر و گوشت را نیز کاهش دهد.

سماح عبدالله می‌گوید ناچار شدن دامداران به استفاده از منابع جایگزین آب ممکن است آنها را به سمت منابع ناامن یا آلوده سوق دهد و سلامت و ایمنی دام‌ها را به خطر بیندازد. جابه‌جایی دام‌ها از منطقه‌ای به منطقه دیگر برای یافتن آب نیز می‌تواند، به‌ویژه در دوره‌های گرمای شدید، موجب خستگی و ضعف آنها شود.

 

دلایل متعدد؛ نیاز به بررسی علمی

عوامل مختلفی می‌توانند در کاهش سطح آب نیل نقش داشته باشند؛ از جمله تغییرات فصلی بارندگی و میزان جریان آب، تغییرات اقلیمی و هیدرولوژیک و همچنین نحوه مدیریت منابع آب و بهره‌برداری از سدهای حوضه نیل.

تغییر میزان آب ورودی از نیل آبی، تفاوت در میزان بارندگی در مناطق مختلف حوضه و زمان‌بندی ذخیره و رهاسازی آب از سدها نیز می‌تواند بر حجم آبی که به سودان می‌رسد اثر بگذارد. با این حال، تعیین علت مستقیم کاهش سطح آب در هر منطقه به اندازه‌گیری‌های میدانی و داده‌های دقیق هیدرولوژیک نیاز دارد و نمی‌توان این پدیده را صرفاً به یک عامل نسبت داد.

برخی گزارش‌های اخیر نیز درباره علت کاهش سطح آب، به نقش کاهش بارندگی و نحوه مدیریت و رهاسازی آب از سدهای حوضه نیل اشاره کرده‌اند و درباره نسبت دادن این پدیده به یک عامل واحد هشدار داده‌اند.

 

ماهیگیری؛ بخش دیگری که در معرض خطر است

در بخش شیلات، پیامدهای کاهش آب بیشتر با سطح آب در دریاچه‌ها و پهنه‌های آبی ارتباط دارد.
 

 

رویدا عثمان، از کارکنان بخش شیلات و آبزیان شورای عالی دام، شیلات و مراتع، می‌گوید ماهیگیری و صید تجاری در ایالت شمالی سودان عمدتاً به دریاچه‌های مروی و نوبه وابسته است.

به گفته او، تأثیر کاهش آب در این دو دریاچه یکسان نیست. دریاچه مروی از کاهش میزان آب ورودی از نیل آبی و نیل سفید تأثیر می‌پذیرد، در حالی که دریاچه نوبه همچنان از ذخیره آبی نسبتاً بالایی برخوردار است و به همین دلیل، تأثیر کاهش سطح آب تاکنون در آن کمتر بوده است.

او هشدار می‌دهد ادامه برداشت آب و کاهش ورودی می‌تواند در آینده بر ذخایر آبزیان اثر بگذارد. کاهش میزان ماهی نیز به کاهش تولید و افزایش قیمت‌ها منجر می‌شود و در نتیجه، شرایط اقتصادی و معیشتی فعالان این بخش را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

رویدا عثمان یکی از راهکارهای ممکن را تشویق به توسعه پرورش ماهی و گسترش همکاری با سازمان‌ها و نهادهای حمایتی می‌داند؛ اقدامی که می‌تواند وابستگی به صید طبیعی را کاهش دهد.

 

چالشی تازه برای کشوری فرسوده از جنگ

در شرایطی که ادامه جنگ، کاهش تولید، افزایش هزینه‌های زندگی و آسیب به بخش‌های گسترده‌ای از اقتصاد، سودان را تحت فشار قرار داده است، کاهش سطح آب نیل می‌تواند به چالشی تازه تبدیل شود که در صورت تداوم، دامنه پیامدهای آن گسترده‌تر خواهد شد.

این مسئله تنها به کاهش سطح آب محدود نمی‌شود، بلکه زنجیره‌ای از پیامدها را به دنبال دارد؛ از آب آشامیدنی و کشاورزی گرفته تا دامداری و شیلات و در نهایت، قیمت‌ها، درآمد، فرصت‌های تولید و امنیت آبی و غذایی.