زنان در قلب موسیقی سنتی مراکش؛ میان صیانت از میراث و محدودیتهای اجتماعی
جشنواره ملی هنرهای مردمی مراکش در مراكش، با برجستهکردن نقش زنان در حفظ موسیقی و آیینهای فولکلور، نشان داد که آنان چگونه در کنار مشارکت پررنگ فرهنگی، همچنان با محدودیتهای اجتماعی و نگاه سنتی روبهرو هستند.
رجاء خيرات
مراکش- جشنواره ملی هنرهای مردمی در مراکش، بر حضور زنان در گروههای فولکلور تأکید کرده و نقش آنان را در حفظ میراث شفاهی و تقویت هویت فرهنگی برجسته ساخته است؛ موضوعی که در قالب اجراهای هنری متنوع، غنای میراث فرهنگی مغرب و تنوع آن را بازتاب میدهد.
با شعار «هنرهای مردمی؛ گنجینههای دیروز و امروز»، شهر مراکش روز پنجشنبه دوم ژوئیه میزبان پنجاهوپنجمین دوره جشنواره ملی هنرهای مردمی بود؛ رویدادی که تا ششم همین ماه ادامه دارد و یکی از مهمترین و قدیمیترین جشنوارههای فرهنگی در مراکش به شمار میرود.
زنان بهطور چشمگیری در گروههای فولکلور شرکتکننده از مناطق مختلف مراکش حضور دارند. در این جشنواره که اجراهای هنری در مکانهایی مانند کاخ تاریخی البدیع و مدرسه قدیمی بن یوسف برگزار میشود، گروههایی چون احیدوس، احواش، گناوه، عبیدات الرما و عیطة و دیگر سبکهای موسیقی و رقص سنتی حضور دارند. زنان با پوششهای سنتی خود، رقصهای گروهی و آوازهایی اجرا میکنند که تنوع فرهنگی مراکش را نشان میدهد و مفاهیمی چون شادی، همبستگی و گوناگونی فرهنگی را بازتاب میدهد.
نقش زنان در حفظ میراث فرهنگی
زنان نقش مهمی در حفظ هنرهای مردمی و انتقال آن از نسلی به نسل دیگر دارند. آنان با صدای محلی و کوهستانی خود و از طریق اجراهای فولکلوریک، همراه با لباسها و زیورآلات سنتی، پیوند عمیق خود با فرهنگ مردمی و هویت چندلایه مراکش را به نمایش میگذارند.
حضور زنان در گروههای هنری مردمی، جایگاه آنان در جامعه مراکش را منعکس کرده و به حفظ هویت فرهنگی و احیای میراث ناملموس کمک میکند. این حضور همچنین نقش زنان را در عرصه فرهنگی در سطح ملی و بینالمللی تقویت میکند.
به گفته برگزارکنندگان، این دوره از جشنواره که توسط «جمعیت اطلس بزرگ» با همکاری وزارت فرهنگ و ارتباطات برگزار میشود، تأکید دارد که هنرهای مردمی صرفاً میراثی از گذشته نیستند، بلکه قلب تپنده فرهنگ شفاهی و تنوع موسیقایی زنده جامعه محسوب میشوند؛ میراثی که نسلها آن را به ارث میبرند. آنان همچنین بر اهمیت این رویداد سالانه تأکید کردند که گروههای مختلف از سراسر مراکش را گرد هم میآورد و نشان میدهد که فرهنگ و تمدن، عامل تداوم زندگی ملتهاست.
برگزارکنندگان همچنین به نقش زنان در فرهنگ شفاهی و مردمی اشاره کرده و گفتند که مشارکت گسترده آنان در گروههای هنری، به حفظ میراث شفاهی و تقویت هویت فرهنگی کمک میکند. حضور زنان همچنین تنوع فرهنگی را برجسته کرده، گردشگری فرهنگی را تقویت میکند و زمینه معرفی میراث مردمی را فراهم میسازد. افزون بر این، مشارکت آنان در رویدادها و جشنوارهها فرصتی واقعی برای توانمندسازی اقتصادی و افزایش نقش آنان در زندگی فرهنگی ایجاد میکند.
تصادفی نیست که شهر مراکش میزبان این جشنواره است؛ شهری که میدان معروف «جامع الفنا» آن از سوی یونسکو به عنوان میراث شفاهی بشریت ثبت شده و همین موضوع جایگاه این شهر را در حفظ میراث ناملموس تقویت میکند.
بزرگداشت هنر «عیطة»
هنر «عیطة» یکی از ریشهدارترین هنرهای مردمی مراکش است که بدون آن جشنها و مراسم شاد تکمیل نمیشود. به همین دلیل، برگزارکنندگان این دوره تصمیم گرفتند بهطور ویژه از یکی از هنرمندان این سبک، خواننده مراکشی «زینا الداودیه»، تقدیر کنند.
هنر «عیطة» در این دوره توجه ویژهای دارد، زیرا زنان از مهمترین نمادهای آن محسوب میشوند. بسیاری از «شیخهها» (خوانندگان سنتی زن) در اجرای این سبک که مسائل اجتماعی، ملی و عاطفی را بازتاب میدهد، نقش داشتهاند. از مشهورترین آنان «فاطنه بنت الحسین» است.
همچنین گروههای «احیدوس» که در مناطق اطلس میانی رواج دارند در جشنواره شرکت دارند؛ در این سبک زنان و مردان در صفهای روبهروی هم رقصهای گروهی را با ریتم دف اجرا میکنند که نمادی از هماهنگی و انسجام در این میراث کهن آمازیغی است.
گروههای «احواش» نیز که در جنوب مراکش، بهویژه منطقه سوس، شناخته شدهاند حضور دارند؛ در این سبک زنان با لباسهای سنتی در رقصها و آوازهای گروهی شرکت میکنند و در مراسمها و عروسیها نقش فعال دارند. این امر حضور پررنگ آنان را در این میراث فرهنگی نشان میدهد.
همچنین گروه «دقّة مراکشی» که در اصل یک هنر مردانه بوده، در سالهای اخیر شاهد ظهور گروههای زنانه نیز بوده است که در اجرای این سبک مهارت دارند و همین موضوع باعث افزایش مشارکت زنان در هنرهای مردمی شده است.
با وجود حضور گسترده زنان در این گروهها، آنان همچنان با نگاههای اجتماعی محدودکننده روبهرو هستند؛ بهگونهای که معمولاً تنها زنان بیوه، مطلقه یا مجرد اجازه پیوستن به این گروهها را دارند، در حالی که زنان متأهل نمیتوانند در گروههایی که زنان و مردان در کنار هم هستند مشارکت کنند.