رسانههای افغانستان؛ سرکوب گسترده و خودسانسوری
گزارشها از تشدید سرکوب، محدودیت و فشار اقتصادی بر رسانهها در افغانستان حکایت دارد؛ وضعیتی که به گسترش خودسانسوری و تضعیف رسانههای مستقل انجامیده است.
بهاران لهیب
افغانستان- در سالهایی که افغانستان با تحولات عمیق سیاسی و امنیتی روبهروست، رسانهها به یکی از اصلیترین قربانیان این وضعیت بدل شدهاند. فشارهای فزاینده، محدودیتهای ساختاری و بحران اقتصادی، فضای فعالیت مستقل رسانهای را بیش از هر زمان دیگری تنگ کرده است.
در این میان، خبرنگاران، در کنار زنان و فعالان مدنی، بهطور مستمر هدف سرکوب قرار گرفتهاند؛ واقعیتی که در آمار بازداشت، ناپدید شدن، کشته شدن و گسترش خودسانسوری بهوضوح دیده میشود.
وضعیت در افغانستان، بهدلیل همزمانی سرکوب و فقر، ابعاد بحرانیتری یافته و خبرنگاران را با چالشهایی فراتر از تهدیدهای امنیتی روبهرو کرده است.
در ۲۷ حوت ۱۴۰۴، که روز ملی خبرنگاران افغانستان بود، مرکز خبرنگاران افغانستان در گزارش سالانه خود از نقض گسترده حقوق خبرنگاران در این کشور خبر داده است. در این گزارش آمده است که در سال گذشته، ۲۰۷ مورد نقض آزادی رسانهها و خشونت علیه آنان ثبت شده که در این میان دو تن کشته و یک تن زخمی شده است. ۱۸۳ مورد آن تهدید مستقیم بوده و ۲۱ مورد دیگر به زندانی شدن خبرنگاران انجامیده است. همچنین در این گزارش آمده است که موارد نقض حقوق انسانی رسانهها نسبت به سال ۱۴۰۳، ۲۰ درصد افزایش یافته است.
همچنان مرکز خبرنگاران افغانستان در گزارش خود اشاره کرده است که در ۱۸ ولایت، اجازه نشرات زندهجان داده نشده و رسانهها مجبور شدهاند نشرات تلویزیونی خود را به رادیو تبدیل کنند یا بهطور کامل تعطیل شوند. به گفته خبرنگاران و رسانههای تحت پوشش دولت طالبان، بسیاری از رسانهها به ابزار تبلیغاتی طالبان تبدیل شدهاند و به دلیل وضعیت بد اقتصادی، توان ترک کار خود را ندارند.
بر اساس گزارش سازمان خبرنگاران بدون مرز که در سال ۱۴۰۴ منتشر شده، افغانستان در میان ۱۸۰ کشور، رتبه ۱۷۶ را از نظر شرایط بد برای خبرنگاران کسب کرده است.
همچنین در این گزارش آمده است که در طول سال گذشته، ۳ خبرنگار افغان کشته و ۲۵ مورد زندانی یا بازداشت ثبت شده است.
در گزارشی دیگر، دفتر سازمان ملل متحد اعلام کرده است که از زمان حاکمیت طالبان تاکنون، ۲۵۰ خبرنگار توسط این گروه بازداشت شدهاند و سانسور به شدت جریان دارد؛ در این میان، خبرنگاران زن بیشترین آسیب را متحمل شدهاند.
زمانی که طالبان به قدرت رسیدند، قانون رسانهها را لغو کرده و ۲۴ دستورالعمل را بر رسانهها صادر نمودند که بهصورت کتبی نیز اعلام شدهاند. این دستورالعملها قرار ذیل است:
۱- ممنوعیت کار زنان در «رسانههای دولتی» از جمله در «رادیو و تلویزیون ملی»/ ۲۴ اسد ۱۴۰۰
۲- ممنوع شدن پوشش رسانهای تظاهرات و اعتراضهای مدنی/ ۱۷ سنبله ۱۴۰۰
۳- وضع محدودیت بر دسترسی به اطلاعات و نشر خبر، گزارش و تولید محتوا / ۲۸ سنبله ۱۴۰۰، در کنار آن رئیس مرکز اطلاعات طالبان ۱۱ مقرر را نیز اعلام داشت:
- موضوعاتی که با اسلام در تضاد باشد، نشر نشود
- در فعالیتهای رسانهای به شخصیتهای ملی توهین نشود
- به حریم ملی و شخصی توهین نشود
- رسانهها و خبرنگاران در محتوای خبری تحریف نکنند
- خبرنگاران در نوشتار خود اصول خبرنگاری را مدنظر داشته باشند
- رسانهها در نشرات خود توازن را مدنظر داشته باشند
- موضوعاتی که صحت آن معلوم نیست و از سوی مسئولان تأیید نشده، با احتیاط نشر شود
- موضوعاتی که بر افکار عمومی تأثیر منفی دارد یا روحیه مردم را تضعیف میکند، با احتیاط نشر شود
- رسانهها بیطرفی خود را حفظ کرده و واقعیتها را منتشر کنند
- مرکز رسانههای حکومت تلاش میکند با رسانهها همکاری کند و تسهیلاتی برای تهیه گزارش فراهم سازد
- فرم مشخصی برای تهیه گزارشها در اختیار رسانهها قرار داده شده است.
۴- الزام خبرنگاران و رسانهها به معرفی طالبان به عنوان حکومت افغانستان/ ۳ میزان ۱۴۰۰
۵- ممنوع بودن نشر موسیقی در رسانهها/ ۷ سنبله ۱۴۰۰
۶- ممنوعیت حضور زنان در نمایشنامههای تلویزیونی، منع نشر فلم و سریال و اجبار زنان شاغل در رسانهها به پوشاندن صورت /۳۰ عقرب ۱۴۰۰ با مقررهای ذیل:
- فلمهایی که ارزشهای فرهنگی شریعت اسلامی و افغانی را نقض میکنند، نشر نشود
-فلمهای داخلی و خارجی که به اخلاق اجتماعی و نورمهای فرهنگی افغانستان آسیب میرسانند، نشر نشود
- برنامههای سرگرمی یا توهینآمیز به شخصیتها نشر نشوند
- از نمایشهای ناقض موازین شرعی و کرامت انسانی خودداری شود
- از نشر فلمها و ویدیوهایی که بخشهای خصوصی بدن مردان را بدون پوشش نشان میدهند، خودداری شود
- حجاب اسلامی از سوی زنان در تلویزیونها رعایت شود
- نمایشهایی که تمثیلکنندگان آن زنان هستند، نشر نشود
- نشر سریالهایی که بازیگران آن نقش پیامبران و صحابه را بازی میکنند، بهصورت مطلق ممنوع است.
۷- دستور به رسانهها برای خودداری از نقد عملکرد مسئولان طالبان/ ۱۰ اسد ۱۴۰۲
۸-ممنوعیت عکاسی و مصاحبه تصویری با مسئولان محلی و مردم در قندهار/ اول قوس ۱۴۰۰
۹- ممنوع شدن پخش برنامههای تلویزیونهای بینالمللی در افغانستان/ ۷ حمل ۱۴۰۰
۱۰- محدودیت در نشر اعلانهای تجارتی با محتوای سیاسی، امنیتی و اجتماعی/ ۶ ثور ۱۴۰۱
۱۱- دستور مشابه برای منع نقد مسئولان/ ۱۸ سرطان ۱۴۰۱
۱۲- ممنوعیت عکاسی و مصاحبه تصویری در هلمند/ ۲ حوت ۱۴۰۱
۱۳- ممنوع بودن همکاری با رسانههای تبعیدی/ ۱۹ ثور ۱۴۰۳
۱۴- ممنوع شدن نشر صدای زنان در رسانههای هلمند و قندهار/ اول اسد ۱۴۰۲
۱۵- الزام به خودداری از کاربرد «اصطلاحات بیگانه»/ ۱۸ قوس ۱۴۰۲
۱۶- ممنوعیت تصویربرداری از نشستهای رسمی در قندهار/ ۲۹ دلو ۱۴۰۲
۱۷- ممنوعیت تماس تلفنی زنان با رسانهها در خوست/ ۵ حوت ۱۴۰۲
۱۸- قانون امر به معروف و نهی از منکر و ممنوعیتهای تازه، از جمله منع نشر تصاویر زندهجان/ ۳۱ اسد ۱۴۰۳
۱۹- ممنوعیت نشر برنامهها و میزگردهای زنده سیاسی و اقتصادی
۲۰- منع به چالش کشیدن قوانین و پالیسیهای اداره حاکم
۲۱- ممنوعیت حضور کارشناسان تأییدنشده در رسانهها
در ۳۱ سنبله ۱۴۰۳ نیز مقررات جدیدی اعلام شد:
- بحثها باید ثبتشده باشد و زنده نباشد
- دعوت کارشناسان تنها از فهرست تأییدشده صورت گیرد
- برای دعوت افراد خارج از فهرست، اجازه رسمی گرفته شود
- برنامهها قبل از اجرا به تأیید برسد
- انتقاد از نظام ممنوع است
- پس از نشر، بخشهای حساس حذف شود
- در صورت تخلف، همه عوامل برنامه مسئول شناخته میشوند
- اشتباهات رسانهای باید جبران شود.
۲۲- الزام به «شهید» خواندن مقامهای کشتهشده/ ۲۱ قوس ۱۴۰۳
۲۳- الزام به کاربرد القاب رهبر طالبان و ممنوعیت گزارش بدون اجازه رسمی/ ۲۸ حوت ۱۴۰۳
چهار دستور دیگر نیز ابلاغ شده است:
- استفاده از القاب خاص برای رهبر طالبان الزامی است
- صدای زنان در رادیوها بهطور کامل ممنوع است
- نشر تبلیغات دارویی و صحی بدون مجوز ممنوع است
- سفر کاری خبرنگاران نیاز به مجوز رسمی دارد.
۲۴- قطع سراسری اینترنت به منظور «جلوگیری از منکرات»/ ۷ میزان ۱۴۰۴
با وجود آنکه مقامات طالبان بارها اعلام کردهاند رسانهها میتوانند مطابق قانون دولت پیشین فعالیت کنند، اما در عمل هرگونه تلاش برای اجرای آن قانون با سرکوب و بازداشت خبرنگاران مواجه شده است.
در روز ملی خبرنگاران، یکی از خبرنگارانی که قبلاً بازداشت و مجبور به اعتراف اجباری شده بود، آزاد شد؛ اما همزمان خبرنگار دیگری بازداشت گردید که تاکنون از سرنوشت او خبری در دست نیست.
بر اساس آمارهای منتشرشده، اکثر خبرنگاران فعال در رسانههای داخلی افغانستان با مشکلات شدید روانی روبهرو هستند. دلیل اصلی این وضعیت، فشارهای مداوم، سرکوب و تهدید از سوی نهادهای امر به معروف طالبان عنوان شده است.
در نتیجه این آمارها و محدودیتها نشان میدهد که فضای رسانهای افغانستان در سالهای اخیر بهشدت محدود، کنترلشده و پرخطر شده است. خبرنگاران نهتنها با تهدیدهای امنیتی، بلکه با فشارهای اقتصادی و روانی نیز مواجهاند؛ وضعیتی که ادامه آن میتواند به خاموشی کامل صدای مستقل رسانهها در کشور منجر شود.