حنان حارت

مراکش – رباط، پایتخت اقتصادی مراکش، طی دو روز میزبان کارگاهی گسترده درباره نقش رسانه در کنار زدن کلیشه‌های جنسیتی و ذهنیت مردسالارانه بود. این کارگاه به ابتکار «جمعیت چالش برای برابری و شهروندی» و با همکاری سندیکای ملی مطبوعات مراکش برگزار شد.

این کارگاه که روز جمعه ۱۳ فوریه به پایان رسید، روزنامه‌نگاران و فعالان حقوقی را گرد هم آورد تا درباره مسئولیت رسانه در بازتولید یا تغییر بازنمایی‌های اجتماعی مرتبط با جنسیت بحث کنند. شرکت‌کنندگان تأکید کردند که مردسالاری تنها یک نگرش فردی نیست، بلکه نتیجه تاریخی و فرهنگی است که زنان و مردان هر دو از طریق جامعه‌پذیری مبتنی بر سلسله‌مراتب جنسیتی در آن سهیم‌اند.

آن‌ها همچنین گفتند که تحولات اجتماعی اخیر مراکش، با وجود اهمیتشان، لزوماً به معنای آگاهی کامل زنان از حقوقشان یا رهایی آن‌ها از کلیشه‌ها نیست. همچنین همه مردان لزوماً از امتیازات مردسالارانه بهره‌مند یا مدافع آن نیستند.

سخنرانان خاطرنشان کردند که هدف کارگاه نقد مردان به عنوان افراد نیست، بلکه نقد ذهنیت مردسالارانه است؛ نظامی اجتماعی و فرهنگی که هم کرامت زنان را زیر سؤال می‌برد و هم نقش‌های محدودکننده‌ای بر مردان تحمیل می‌کند.

در این کارگاه مفاهیم مختلف مردانگی بررسی شد و میان «مردانگی» به عنوان موقعیت اجتماعی و «مردانگی‌ها» به عنوان الگوهای متنوع در جامعه تمایز گذاشته شد. از جمله مفاهیم بررسی‌شده «مردانگی هژمونیک» بود که نشان‌دهنده نظام پدرسالارانه است، «مردانگی همدست» که افراد بدون منفعت مستقیم، سلطه را تقویت می‌کنند، «مردانگی نمایشی» که قدرت جسمانی و سرکوب احساسات را برجسته می‌کند، و «مردانگی مثبت» که بر برابری جنسیتی، مقابله با خشونت و تقسیم عادلانه نقش‌ها در زندگی خصوصی و عمومی تأکید دارد. مشارکت مردان در این بحث شرط اصلی برای هر تغییر اجتماعی واقعی و پایدار است.

 

کلیشه‌ها، خانواده و رسانه

روز دوم کارگاه به بررسی تفاوت میان مردانگی مثبت و مردانگی سنتی مبتنی بر سلطه و خشونت نمادین اختصاص داشت. همچنین تأثیر این تصورات بر خود مردان از نظر فشار اجتماعی و قالب‌های آماده مربوط به تصویر «مرد ایده‌آل» مورد بحث قرار گرفت.

کارگاه به بررسی کلیشه‌ها در خانواده و رسانه نیز پرداخت؛ به‌ویژه بازنمایی زنان به عنوان مسئولان «طبیعی» امور خانه و مراقبت، در مقابل محدود کردن مردان به نقش نان‌آور، و چگونگی انتقال این تقسیم‌بندی از خانواده به گفتمان رسانه‌ای.

 

رسانه و خشونت مبتنی بر جنسیت

بحث‌ها بر رابطه نزدیک بین کلیشه‌ها و خشونت علیه زنان و نقش بازنمایی‌های جنسیتی در رفتارهایی مانند آزار، توجیه خشونت و سرزنش قربانی تمرکز داشت. نمونه‌هایی از پوشش‌های خبری تحلیل شد تا نشان دهد رسانه‌ها چگونه ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه در عادی‌سازی خشونت نقش داشته باشند.

همچنین مسئولیت روزنامه‌نگاران در انتخاب زبان، زاویه دید و چارچوب‌بندی پوشش خبری بررسی شد و بر اهمیت استفاده از زبان بی‌طرف جنسیتی و انتخاب زاویه‌هایی که زمینه و بستر را نشان دهند، تأکید شد.

تمرین‌های عملی شامل تحلیل محتوای رسانه‌ای و تبلیغاتی برای شناسایی تبعیض‌های نامرئی، بازنویسی خبرها از دیدگاه جنسیت و بررسی یک رویداد از زاویه‌های اجتماعی، حقوقی، اقتصادی و جنسیتی بود. هدف این تمرین‌ها نشان دادن این بود که بی‌طرفی روزنامه‌نگارانه به معنای نداشتن زاویه دید نیست، بلکه به معنای آگاهی از آن و پذیرش مسئولیت انتخاب آن است.

 

رسانه؛ نقش مرکزی

لطیفه البوحسینی، استاد دانشگاه و فعال حقوقی که کارگاه را هدایت می‌کرد، تأکید کرد که رسانه به دلیل تأثیر مستقیمش بر آگاهی جمعی، نقش مرکزی در جامعه‌پذیری دارد. روزنامه‌نگاران می‌توانند کلیشه‌ها را تثبیت کنند یا به تغییر آن‌ها و ایجاد گفتمانی متوازن و منصفانه کمک کنند.

او افزود که این کارگاه به‌ویژه حرفه‌ای‌های رسانه را هدف قرار داده تا با آگاهی از نقششان در تحقق ارزش‌های برابری و ایجاد جامعه‌ای متوازن با مشارکت برابر زنان و مردان همراه شوند.

لطیفه البوحسینی همچنین اشاره کرد که تحولات آموزشی، ورود زنان به بازار کار و حضور آن‌ها در عرصه عمومی در دهه‌های اخیر به تغییر ساختارهای سنتی کمک کرده است، اما امتیازات نمادین همچنان باقی مانده و مقاومت می‌کنند.

او تأکید کرد که ادامه فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای برای تثبیت این تحولات ضروری است و رسانه آگاه و مسئول ابزار اصلی پیشبرد برابری و عدالت است.