بازگشت آوارگان به سریکانی؛ خانههایی که هنوز امن نیستند
نخستین کاروان آوارگان سریکانی پس از هفت سال به شهر خود بازگشت، اما حمله افراد مسلح ناشناس و نگرانی درباره امنیت و مالکیت املاک، پرسشهایی جدی درباره امکان بازگشت امن و پایدار هزاران آواره این شهر ایجاد کرده است.
سورگل شیخو
قامشلو- پیش از آنکه نخستین کاروان آوارگان سریکانی در ۱۰ آگوست راهی سریکانی شود، «انجمن دار برای قربانیان کوچ اجباری» بیانیهای منتشر کرده و خواستار ایجاد تضمینهایی برای حفاظت از آوارگان پس از بازگشت شده بود. آوارگانی که پس از رسیدن به شهر خود، سریکانی، با حمله گروهی از افراد مسلح ناشناس روبهرو شدند و شماری از آنان زخمی شدند.
ایوا ابراهیم، عضو انجمن دار برای قربانیان کوچ اجباری، درباره تحولات و رویدادهای اخیر و همچنین مطالبات این انجمن با خبرنگار ما گفتوگو کرده است.
درباره حمله به آوارگان سریکانی که پس از هفت سال آوارگی به خانههای خود بازگشتند، چه میگویید؟
آنچه در نخستین کاروان بازگشت ساکنان سریکانی، که ظاهراً سفری امن به نظر میرسید، دیدیم، بسیار نگرانکننده بود. ما شاهد نقض حقوق آنان هنگام ورود به شهر بودیم. به همین دلیل، انجمن دار برای قربانیان و آوارگان اجباری همراه نخستین کاروان بازگشت بود. نزدیک به ۴۰۰ خانواده در این کاروان حضور داشتند و ما تا بخشی از مسیر همراه آنان بودیم.
بسیاری از خانوادههای کورد با نقض حقوق خود روبهرو شدند و ما این اقدامات را جنایت علیه بشریت میدانیم. چنین وضعیتی مانع بازگشت آوارگان به خانههایشان میشود.
از این رو، انجمن ما علاوه بر سازماندهی بازگشت هماهنگ و جمعی تحت نظارت مشترک اجتماعی و مدنی، خواستار ایجاد تضمینهایی برای بازگشت امن و قانونی ساکنان شده است. همچنین خواستار تشکیل کمیتههای حقوقی برای مستندسازی مالکیت املاک، حل اختلافات موجود، ایجاد شرایط حفاظتی برای بازگشت و جلوگیری از اقدامات انتقامجویانه یا تبعیضآمیز علیه مردم شدهایم.
ما بر اهمیت تقویت صلح مدنی و زندگی مشترک میان همه ساکنان شهر، بهویژه مردم سریکانی، تأکید داریم. همچنین از دولت موقت سوریه و مسئولان مربوطه میخواهیم برای بازگشت آوارگان، از جمله رفتوآمد و حفاظت آنان، اقدامات لازم را برای ایجاد محیطی امن فراهم کنند.
آیا شرایط کنونی برای بازگشت امن، داوطلبانه و محترمانه ساکنان سریکانی مناسب است؟
انجمن دار برای قربانیان کوچ اجباری، بر اساس شهادتها و نظارت مستمر بر وضعیت آوارگان، معتقد است شرایط کنونی هنوز برای بازگشت امن، داوطلبانه و محترمانه مردم سریکانی کافی نیست.
بازگشت تنها به معنای رسیدن به شهر یا ورود به خانه نیست؛ بلکه به معنای احساس امنیت برای زندگی، خانواده، مالکیت و آینده است. هنوز موانع و مشکلات جدی وجود دارد و این شرایط بهطور کامل فراهم نشده است.
به همین دلیل، بسیاری از آوارگان احساس اطمینان نمیکنند و معتقدند شرایط موجود اعتماد لازم را به آنان نمیدهد؛ بنابراین نمیتوانند درباره بازگشت تصمیم بگیرند.
مهمترین و جدیترین موانع پیش روی بازگشت آوارگان چیست؟
موانع متعدد و به یکدیگر مرتبط هستند. نخستین مانع، نبود امنیت است. دومین مسئله، مالکیت املاک است که یکی از نگرانیهای اصلی آوارگان به شمار میرود؛ زیرا هزاران خانواده خانه، زمین و کسبوکارهای خود را ترک کردهاند.
همچنین سازوکارهای شفاف و مؤثری برای بازگرداندن حقوق مالکیتی یا جبران خسارتهایی که در سالهای آوارگی ایجاد شده، وجود ندارد. از سوی دیگر، ترس نیز عامل مهمی است. گزارشهایی درباره آزار و اذیت یا تهدید افرادی که قصد بازگشت دارند، منتشر شده است.
وقتی همه این عوامل را در کنار یکدیگر قرار دهیم، به این نتیجه میرسیم که بازگشت برای بخش بزرگی از جمعیت آواره، همچنان با خطر همراه است.
آرامش و ناامنی مداوم، مصادره املاک و نبود سازوکارهای بازگرداندن حقوق چه چیزی را نشان میدهد و سرنوشت بازگشتکنندگان چه خواهد بود؟
این واقعیت نشان میدهد که شرایط لازم برای بازگشت پایدار هنوز بهطور کامل فراهم نشده است. وقتی فردی احساس امنیت نداشته باشد، از حق مالکیت خود محروم باشد یا به عدالت دسترسی نداشته باشد، تصمیم به بازگشت بسیار دشوار میشود. ما نمیخواهیم آوارگان بازگردند و پس از سالها آوارگی با رنجهای تازهای روبهرو شوند. از همین رو، نامشخص بودن سرنوشت بازگشتکنندگان نیز نگرانیهایی ایجاد میکند. تا زمانی که تضمینهای واقعی و ملموس در عمل ارائه نشود، این تضمینها تنها در حد وعدههای عملینشده باقی خواهند ماند. هدف تنها ثبت بازگشت شمار مشخصی از افراد نیست، بلکه باید امکان ماندن، استقرار و زندگی عادی، محترمانه و آرام آنان تضمین شود.
بازگشت آوارگان چه زمانی میتواند مناسب باشد و به چه تضمینهایی نیاز است؟
از نظر ما، زمانی میتوان بهطور جدی درباره بازگشت صحبت کرد که مجموعهای از شرایط اساسی فراهم شده باشد. نخست، ایجاد محیطی امن، آرام و عاری از تهدید است. دوم، حفاظت از غیرنظامیان و ارائه تضمینهایی برای جلوگیری از هرگونه انتقامجویی یا تعرض علیه آنان. سوم، بازگرداندن املاک به مالکان واقعی آنهاست. چهارم، ایجاد سازوکارهای شفاف برای جبران خسارتها و زیانهاست. پنجم، رسیدگی به مسئولیت عاملان نقض حقوق و پاسخگو کردن آنها مطابق روندهای قانونی است. ششم، وجود تضمینهای سیاسی و حقوقی برای جلوگیری از آوارگیهای آینده و تغییرات جمعیتی در منطقه است.
تنها زمانی که آوارگان احساس کنند این شرایط فراهم شده است، میتوان از بازگشتی واقعی، داوطلبانه و پایدار سخن گفت.
چرا انجمن «دار» میخواهد پرونده سریکانی تنها بهعنوان یک پرونده سیاسی یا موضوع مذاکره دیده نشود؟
زیرا این پرونده پیش از آنکه یک پرونده سیاسی باشد، در اصل پروندهای مربوط به حقوق بشر است. ما درباره هزاران غیرنظامی صحبت میکنیم که در نتیجه آوارگی اجباری، خانه، زمین و املاک خود را از دست دادهاند. بنابراین، وضعیت آنان نباید صرفاً پشت میز مذاکره میان طرفهای مختلف حلوفصل شود. هر توافق سیاسی یا اداری باید بر پایه حقوق و منافع قربانیان باشد، نه برخلاف آن.
قابل قبول نیست که درباره آینده شهر بدون مشارکت خود آوارگان یا بدون تضمین حقوق آنان برای بازگشت و دریافت غرامت تصمیمگیری شود.
تسریع روند ادغام میان دولت موقت سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا این روند بر بازگشت آوارگان تأثیر خواهد گذاشت؟
ما هر گامی را که به پیشبرد آرامش و پایان دادن به تقسیمبندیها کمک کند، اقدامی میدانیم که میتواند به شکلگیری شرایط مناسب برای حلوفصل این مسئله کمک کند. با این حال، موضع ما روشن است: حقوق آوارگان نباید قربانی هیچ توافق یا قرارداد سیاسی شود.
از همین رو تأکید میکنیم که تسریع روند ادغام میان دولت موقت سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه باید مستقیماً مسئله آوارگان را حل کند، حقوق آنان را در اولویت قرار دهد و نباید باعث به تعویق افتادن یا به حاشیه رفتن این مسئله شود.
از نظر ما، موفقیت هر روند سیاسی با توانایی آن در حفاظت از غیرنظامیان، بازگرداندن حقوق به مالکان واقعی و فراهم کردن امکان بازگشت امن و پایدار آوارگان سنجیده میشود.
خواستههای انجمن «دار» برای قربانیان آوارگی اجباری چیست؟
خواستههای ما روشن و مشخص است. نخست، تضمین حقوق همه آوارگان برای بازگشتی داوطلبانه، امن و محترمانه است. ما خواستار بازگرداندن خانه، زمین و املاک به مالکان واقعی آنها هستیم و تأکید داریم که هیچ مشروعیت یا اثر حقوقی نباید برای اقداماتی که درباره اموال افراد آوارهشده اجباری انجام شده، در نظر گرفته شود.
همچنین خواستار ایجاد سازوکاری مستقل و شفاف برای مستندسازی خسارتها و نقض حقوق، ارزیابی میزان زیانها و فراهم کردن جبران خسارت برابر هستیم. ما همچنین خواهان تحقیقات جدی درباره همه موارد مرتبط با آوارگی اجباری، مصادره املاک و تهدید علیه غیرنظامیان هستیم. عاملان این اقدامات نیز باید بر اساس معیارهای عدالت و حاکمیت قانون پاسخگو شوند.
همزمان، خواستار آن هستیم که نمایندگان قربانیان، آوارگان و سازمانهای جامعه مدنی در تمامی گفتوگوها یا توافقهای مربوط به آینده شهر و روند بازگشت مشارکت داشته باشند.
از مقامهای دولتی مرتبط چه تضمینهایی میخواهید؟
ما خواهان تضمینهای واقعی، شفاف، امنیتی و قانونی برای همه هستیم. از مقامهای مسئول میخواهیم بهطور رسمی تضمین کنند که از همه آوارگانی که بازمیگردند، بدون استثنا، محافظت خواهد شد و امنیت شخصی آنان و خانوادههایشان تأمین میشود.
ما همچنین خواهان تضمین برای حفاظت از املاک، جلوگیری از هرگونه تعرض علیه مردم و پاسخگو کردن هر فردی هستیم که بازگشتکنندگان را تهدید یا علیه آنان اقدام میکند.
همزمان، بر اهمیت نظارت قانونی و قضایی بر عملکرد نهادهای دولتی برای اطمینان از اجرای عملی این تعهدات تأکید داریم. ما خواهان نظارت بینالمللی و حقوق بشری بر روند بازگشت نیز هستیم، زیرا مسئله آوارگان تنها یک مسئله محلی نیست، بلکه موضوعی حقوق بشری است که به توجه و نظارت نهادهای بینالمللی مرتبط نیاز دارد.
در پایان، تأکید میکنیم که گذشت زمان حقوق آوارگان را از بین نمیبرد. حق بازگشت یک حق طبیعی است و نمیتواند موضوع امتیازدهی یا به تعویق انداختن باشد.
پیام اصلی ما این است که مردم سریکانی امتیاز ویژه نمیخواهند؛ آنها حقوق اساسی خود را میخواهند: امنیت، عدالت، بازگشت اموال، جبران خسارت و بازگشت محترمانه به خانههایشان. تنها زمانی که این شرایط فراهم شود، میتوان از بازگشتی واقعی و پایدار سخن گفت. در آن صورت است که میتوان از برقراری آرامش و صلح مدنی در منطقه صحبت کرد.