الیف آک‌گول

استانبول – انجمن حقوق بشر (İHD) چهلمین سال فعالیت خود در عرصه دفاع از حقوق بشر را پشت سر گذاشته است. این انجمن که در سال ۱۹۸۶ تأسیس شد، طی چهار دهه گذشته با فعالیت‌های گسترده در زمینه رصد، مستندسازی، گزارش‌دهی و دفاع از حقوق بشر، در موضوعاتی چون ناپدیدسازی قهری، منع شکنجه، آزادی بیان و نقض حقوق زندانیان، به یکی از قدیمی‌ترین و تأثیرگذارترین نهادهای حقوق بشری ترکیه تبدیل شده است.

این انجمن در برنامه‌های ویژه چهلمین سالگرد خود، ضمن مرور چهار دهه فعالیت، بار دیگر بر این نکته تأکید می‌کند که مشکلات حقوق بشر همچنان پابرجاست. به همین مناسبت، گل‌سرن یولری، عضو هیئت اجرایی مرکزی این انجمن، در گفت‌وگو با خبرگزاری ما، از مسیر طی‌شده جنبش حقوق بشر و میراثی که انجمن حقوق بشر در این سال‌ها بر جای گذاشته است، سخن گفت.

او تأکید کرد که تاریخ ۴۰ ساله انجمن، تنها تاریخ یک سازمان نیست، بلکه حافظه جمعی جنبش دفاع از حقوق بشر در ترکیه را نیز در خود جای داده است.

 

میراث چهار دهه دفاع از حقوق بشر

گل‌سرن یولری با اشاره به اینکه این مبارزه در تمام این سال‌ها در سایه سرکوب، نقض گسترده حقوق بشر و ناپدیدشدن اجباری افراد ادامه یافته، گفت دستاوردهای امروز نتیجه مقاومت نسل‌های گذشته است و تلاش‌هایی که انجمن امروز دنبال می‌کند، ادامه همان راه تاریخی است.

او گفت: «انجمن حقوق بشر ۴۰ سال است که بدون وقفه برای دفاع از حقوق بشر مبارزه می‌کند. اگر به این چهار دهه نگاه کنیم، باید به خاطر داشته باشیم که بسیاری از نقض‌های حقوق بشر، ریشه در ساختار دولت و نظام دارند. همین موضوع نشان می‌دهد که حل این مشکلات تا چه اندازه دشوار بوده و این مبارزه با چه هزینه‌های سنگینی ادامه یافته است. با این حال، امروز می‌توان گفت که در طول این سال‌ها سنتی ارزشمند از مبارزه شکل گرفته است. مهم‌ترین ویژگی این سنت، استمرار، پافشاری و استقامت آن است. در این چهلمین سال، با احترام یاد همه مدافعان حقوق بشر و یارانی را که در این راه از دست دادیم، گرامی می‌دارم؛ کسانی که میراث مبارزه را به ما سپردند و انگیزه ادامه این راه را برای ما به یادگار گذاشتند.»

 

«مبارزه‌ای که زنان در صف نخست آن بودند»

گل‌سرن یولری با یادآوری اینکه انجمن حقوق بشر در فضای خفقان پس از کودتای ۱۲ سپتامبر شکل گرفت، گفت آن دوره، علاوه بر سرکوب شدید، زمینه‌ساز تولد جنبشی تازه برای دفاع از حقوق بشر نیز شد.

او توضیح داد که زنان، به‌ویژه مادران و همسران زندانیان و بازداشت‌شدگان، نقش اصلی را در شکل‌گیری این جنبش ایفا کردند و همبستگی آنان بعدها به یک حرکت سازمان‌یافته حقوق بشری تبدیل شد؛ جنبشی که فعالیت‌های امروز انجمن نیز بر همان بنیان استوار است.

گُل‌سرن یولری گفت: «وقتی از "تاریکی ۱۲ سپتامبر" سخن می‌گوییم، منظور دورانی است که حقوق بشر تقریباً به‌طور کامل نادیده گرفته شده بود؛ دورانی که شکنجه، مرگ بر اثر شکنجه در بازداشتگاه‌ها و اعدام‌ها به اوج خود رسیده بود. همه نهادهای مدنی تعطیل شده بودند و فعالیت سیاسی ممنوع بود. اگر به آن دوران نگاه کنیم، می‌بینیم که زنان بیش از همه در خط مقدم مبارزه قرار داشتند. زنانی که عزیزانشان در زندان یا بازداشت بودند و تنها خواسته‌شان این بود که آنان را زنده و سالم به خانه بازگردانند. آنان در شرایطی سرشار از فقر، محرومیت و فشار، مبارزه‌ای دشوار را پیش بردند و انجمن حقوق بشر، در حقیقت، ادامه و ثمره همان مبارزه است. ادامه دادن آن راه در آن روزها بسیار دشوار بود. دیدار شن‌سوی را در جریان یکی از همان اعتراض‌ها از دست دادیم. پس از او نیز ودات آیدین و بسیاری دیگر از همراهانمان جان خود را از دست دادند.

مبارزه‌ای که در ابتدا با مطالباتی محدود و بیشتر در ارتباط با وضعیت زندان‌ها آغاز شده بود، به‌تدریج به جنبشی فراگیر برای دفاع از همه حقوق بشر تبدیل شد. همین نگاه گسترده نشان می‌دهد انسان‌هایی که آن روزها مایه افتخار این کشور بودند، چه افق وسیعی نسبت به زندگی و جهان داشتند. اینکه در دل آن همه تاریکی، بتوان چنین جنبشی ماندگار و فراگیر را سازمان داد، دستاوردی بسیار بزرگ بود. ما نیز به‌عنوان وارثان آن میراث، همچنان تلاش می‌کنیم این راه را ادامه دهیم و از حقوق بشر دفاع کنیم.»

 

«ساختار اقتدارگرا، سرکوبگر و تک‌صدایی دولت همچنان پابرجاست»

گُل‌سرن یولری با بیان اینکه اگرچه شکل و شیوه نقض حقوق بشر در چهار دهه گذشته تغییر کرده، اما مشکلات اساسی همچنان ادامه دارند، گفت ویژگی‌های ساختاری دولت مهم‌ترین عامل تداوم این نقض‌هاست. به همین دلیل نیز مدافعان حقوق بشر سال‌هاست با همان مطالبات به مبارزه ادامه می‌دهند.

او گفت: «وقتی انجمن حقوق بشر (İHD) تأسیس شد، نهادهای مدنی را تعطیل می‌کردند، شکنجه رواج داشت و بسیاری در اثر شکنجه جان خود را از دست می‌دادند. پس از آن، دوره ناپدید شدن اجباری افراد در بازداشت آغاز شد. ممنوعیت‌های سیاسی اعمال می‌شد، دادگاه‌ها عادلانه نبودند و مجازات اعدام اجرا می‌شد. اگر مقایسه کنیم که آن زمان چه حقوقی نقض می‌شد و امروز چه حقوقی نقض می‌شود، می‌بینیم تقریباً همان حقوق بنیادین همچنان نقض می‌شوند.

به همین دلیل گاهی از ما می‌پرسند: "چهل سال مبارزه کردید، این همه هزینه دادید، آخر چه چیزی تغییر کرد؟"

پاسخ ما این است که دولت در تداوم نقض حقوق بشر، همواره با ثبات و اراده عمل کرده است. چون همان‌طور که همیشه گفته‌ایم، دولت با حفظ ساختار و ویژگی‌های بنیادی خود این نقض‌ها را ادامه می‌دهد. دلیلش روشن است؛ دولت دموکراتیک نیست، در کنار حقوق بشر قرار ندارد و از همان روز نخست بر پایه ساختاری اقتدارگرا، سرکوبگر و تک‌صدایی شکل گرفته است. این ساختار را نیز تا امروز بدون هیچ عقب‌نشینی حفظ کرده است. به همین علت، حتی ساده‌ترین و قابل‌حل‌ترین مسائل نیز در برابر سازوکار و منطق این نظام گیر می‌کنند و سال‌ها بدون راه‌حل باقی می‌مانند. از این رو می‌بینیم که مبارزه ما، که در ظاهر می‌توان آن را اصلاح‌طلبانه دانست، در عمل با ساختار این نظام همخوانی ندارد. ما خواهان آن هستیم که حقوق بشر در همین نظام حاکم شود، اما نظام آن‌قدر بسته، سخت‌گیر و انعطاف‌ناپذیر است که تنها تغییرات بنیادین و اساسی می‌تواند مطالبات ما را محقق کند. شاید یکی از مهم‌ترین دلایل برخورد سخت دولت با مدافعان حقوق بشر نیز همین باشد؛ زیرا خواسته‌های ما در نهایت به تغییراتی می‌انجامد که می‌تواند ساختار نظام را دگرگون کند. تأکید ما بر پایداری و استمرار مبارزه نیز از همین آگاهی سرچشمه می‌گیرد. می‌دانیم چنین تغییراتی نه در مدت کوتاه و نه با راه‌حل‌های ساده به دست می‌آید. به همین دلیل، در چهلمین سال فعالیت‌مان نیز همچنان با همان انگیزه روز نخست ایستاده‌ایم. هرچند چهل سال است همین مطالبات را تکرار می‌کنیم، اما امروز نیز گویی برای نخستین بار آن‌ها را مطرح می‌کنیم؛ با همان استواری از آن‌ها دفاع می‌کنیم و هر روز تلاش می‌کنیم صدای این مطالبات را رساتر و قدرتمندتر کنیم.»

 

«دامنه مبارزه برای حقوق بشر گسترده‌تر شده است»

گُل‌سرن یولری با وجود همه این مشکلات، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای انجمن حقوق بشر را گسترش آگاهی عمومی نسبت به حقوق بشر دانست. او گفت امروز مفهوم حقوق بشر در بخش‌های مختلف جامعه پذیرفته شده و حضور گروه‌های متنوع اجتماعی در عرصه دفاع از حقوق، این مبارزه را نیرومندتر کرده است.

او افزود: «اگرچه وضعیت ترکیه همچنان دشوار است، اما از نظر گسترش آگاهی حقوق بشری، افزایش دانش عمومی درباره حقوق بشر، شکل‌گیری فرهنگ حقوق بشر و تقویت روحیه مطالبه‌گری، انجمن حقوق بشر خدمت بزرگی به جامعه کرده است. اگر امروز هنوز مدافعان حقوق بشر فعالیت می‌کنند، اگر جوانان همچنان به این عرصه می‌پیوندند و اگر کسانی که چهل سال پیش این مبارزه را آغاز کردند هنوز با همان انگیزه ادامه می‌دهند، به این دلیل است که توانسته‌اند فرهنگ مطالبه حق و دفاع از حقوق را در جامعه تقویت کنند. امروز پیشرفت‌هایی که در حوزه حقوق محیط زیست، حقوق حیوانات، حقوق کودکان و حقوق زنان می‌بینیم، تا حد زیادی نتیجه همین روند است. سال‌ها پیش وقتی از حقوق بشر صحبت می‌شد، فقط چند حق اساسی، مانند آزادی بیان، مطرح بود. اما امروز هر جا که برویم، می‌بینیم مردم مطالبات خود را در قالب «حق» بیان می‌کنند. مفهوم حقوق بشر امروز در جامعه جایگاه پیدا کرده است. حتی در محافظه‌کارترین اقشار نیز می‌توان این موضوع را به‌وضوح مشاهده کرد. شاید همه برداشت یکسانی از حقوق نداشته باشند، اما تقریباً همه می‌گویند: "این حق من است" یا "حقم را می‌خواهم." این یعنی فرهنگ حقوق‌خواهی به جامعه منتقل شده است. شاید این بزرگ‌ترین دستاورد ما باشد و همین دستاورد نیز ضامن تداوم این مبارزه است.»

 

«آرزوی ما جهانی است که دیگر به مدافعان حقوق بشر نیازی نداشته باشد»

گُل‌سرن یولری در پایان، با اشاره به چهلمین سالگرد تأسیس انجمن، گفت که برخلاف رسم معمول، دوست ندارند فقط آرزو کنند که سال‌های طولانی به فعالیت خود ادامه دهند؛ زیرا هدف نهایی آنان چیز دیگری است.

او گفت: «با توجه به شرایطی که در آن زندگی می‌کنیم، دوست نداریم صرفاً بگوییم "سال‌های سال پایدار بمانیم". هدف نهایی ما جهانی است که در آن نه حقوق بشر نقض شود و نه دیگر نیازی به وجود مدافعان حقوق بشر باشد. اما واقعیت امروز نشان می‌دهد که هنوز تا رسیدن به آن نقطه فاصله داریم. بنابراین تا زمانی که این نیاز وجود دارد، آرزو می‌کنیم این مبارزه با همان قدرت، پایداری و عزم راسخ ادامه پیدا کند.»