لیلا بدرخان؛ زنی که رقص کوردی را به صحنههای اروپا برد
لیلا بدرخان، رقصنده و هنرمند کورد، از نخستین چهرههایی بود که با الهام از فرهنگ کورد، این هویت را به صحنههای هنری اروپا معرفی کرد و به نمادی از هنر و هویت فرهنگی بدل شد.
مرکز خبر- در ۳۱ ژوئیه ۱۹۰۸، در استانبول صدای گریه نوزادی شنیده شد؛ این صدا متعلق به لیلا بدرخان، دختر عبدالرزاق بدرخانِ کورد و هنریت اورنیک، زن یهودی اهل اتریش بود. پدر او از خاندان مشهور بدرخانیان به شمار میرفت؛ خانوادهای که در تاریخ کوردها نقشی مهم در عرصههای فرهنگی و سیاسی داشته است. والدین لیلا پس از تولد دو فرزند از یکدیگر جدا شدند. برادر او نزد پدر ماند و در جوانی طی حادثهای جان باخت. عبدالرازق بیگ به دلیل ارتباط نامش با قتل شهردار وقت استانبول، رضوان بیگ، به طرابلس تبعید شد و چهار سال را در زندان گذراند. لیلا و مادرش در مصر ساکن شدند و او کودکی خود را در آنجا گذراند.
قتل پدر در زندان با سم
بعدها لیلا بدرخان همراه مادرش به وین رفت و زندگی تازهای آغاز کرد. او نخستین گامهایش را در دنیای رقص برداشت. در جریان جنگ جهانی اول، عبدالرازق بدرخان به روژاوای کوردستان رفت و تلاش کرد علیه عثمانیها شورش کوردی را سازمان دهد. او از حمایت روسیه برخوردار شد و در وان و بوتان نیرو جمعآوری کرد. اما با وقوع انقلاب اکتبر، روسیه حمایت خود را از کوردها و ارمنیها قطع کرد. عبدالرازق بازداشت و در موصل زندانی شد و بدون محاکمه، با سم کشته شد. این ماجرا پس از سقوط عثمانی و در جریان محاکمه اعضای کمیته اتحاد و ترقی در استانبول آشکار شد.
از نخستین چهرههایی که رقص کوردی را به صحنه آورد
در جریان جنگ جهانی دوم، لیلا در فرانسه ماندگار شد. ریشه یهودی او میتوانست برایش خطرساز باشد، اما به دلیل ازدواج با یک شهروند فرانسوی، از پیگرد در امان ماند. پس از جنگ، فعالیتهای هنری خود را ادامه داد. او در ۲۶ دسامبر ۱۹۸۶ در شهر مونتوبان فرانسه درگذشت. محل قبر لیلا، که در فقر از دنیا رفت، ۱۷ سال بعد در کنار مزار همسرش پیدا شد.
لیلا بدرخان میراث فرهنگی مهمی از خود به جا گذاشت. او رقصنده، هنرمند و نماینده فرهنگ کوردی بود. در زمانی که رقصهای شرقی به شکل کلیشهای ارائه میشدند، او اجراهایی اصیل و الهامگرفته از رقصهای فولکلور کوردی را روی صحنههای اروپا برد. لیلا یکی از پیشگامان بیان هویت فرهنگی از طریق هنر محسوب میشود.
هنر و تأثیرگذاری
او با استفاده از موسیقی و نمادهای کوردی در اجراهایش، توجه مخاطبان اروپایی را به فرهنگ کوردها جلب کرد. لیلا بدرخان از نخستین هنرمندان کورد به شمار میرود که مفهوم مدرن «نمایندگی فرهنگی» را در هنر اجرا کرد. او نهتنها یک رقصنده، بلکه چهرهای مهم در معرفی فرهنگ کوردی در سطح بینالمللی بود.
دوستان هنرمند و پرترههای او
لیلا بدرخان در دنیای هنر و رسانه دوستان بسیاری داشت، از جمله آنها نقاشی به نام ژان تارژه بود که تابلویی با عنوان «لیلا بدرخان، رقص کوردی اجرا میکند» خلق کرد. عکاس مشهور آن زمان، مادام دورا، نیز از دوستان او بود و عکسهایی از وی ثبت کرد. هنرمندان دیگری نیز پرترههای متعددی از او کشیدند.
«نه ترک هستم، نه فارس؛ من کورد هستم»
لیلا در مصاحبههایش در اروپا همواره بر هویت خود تأکید میکرد و هرگز از ریشههایش فاصله نگرفت. در پوسترهای اجراهایش در اروپا، او بهعنوان «رقصنده کورد» معرفی میشد. این در حالی بود که در غرب اغلب او را صرفاً یک رقصنده ترک میدانستند. به همین دلیل، لیلا بدرخان در گفتوگوهایش بارها تأکید میکرد: «من نه ترک هستم و نه فارس؛ من کورد هستم.»
رقصهای سبکپردازیشده او تحت تأثیر ریتم دف، تنبور، تار و سهتار و همچنین فرهنگهای کلدانی، ایزدی و زرتشتی ایران، مصر، میانرودان و کوردستان شکل گرفته بود.
برخی از آثار و اجراهای مشهور او عبارتاند از:
- عروس باران
- مبارز کورد
- دیلان
- رقص دروزی
- تمبر فارسی
- هیروگلیف
- دف