باجیان روم؛ از تشکیلات مستقل زنان در آناتولی
باجیان روم یکی از نخستین تشکیلات سازمانیافته زنان در آناتولی بود که نقش آنان را از تولید و آموزش تا حتی دفاع نظامی نشان میدهد؛ ساختاری که بعدها در روایت رسمی تاریخ به حاشیه رانده شد.
مرکز خبر- در طول تاریخ، نقش زنان در زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اغلب در سایه روایتهای رسمی تاریخ قرار گرفته است. تاریخنگاری مردمحور، از جنگها تا شکلگیری دولتها، مشارکت زنان را در بسیاری از حوزهها نامرئی کرده و «باجیان روم» نیز بهعنوان یکی از نخستین تشکلهای سازمانیافته زنان در آناتولی، برای قرنها از یاد رفته یا نادیده گرفته شده است.
باجیان روم که در قرن سیزدهم در آناتولی شکل گرفت، نشان میدهد زنان در حوزههای گستردهای از تولید و آموزش گرفته تا همبستگی و حتی دفاع سازمانیافته فعالیت داشتهاند. این تشکل تنها یک سازمان صنفی نبود، بلکه ساختاری ویژه بود که زنان را بهعنوان کنشگران فعال زندگی اجتماعی نشان میدهد.
یک سازمان مستقل زنان
این نهاد با تقویت جایگاه کار زنان در تولید اقتصادی، ایجاد شبکههای همبستگی میان زنان نیازمند و بنا بر برخی منابع حتی مشارکت در فعالیتهای دفاعی، برداشتهای رایج درباره حضور زنان در عرصه عمومی تاریخ آناتولی را به چالش میکشد. امروزه پژوهشگران، باجیان روم را نه صرفاً شاخهای از تشکیلات «اخیان»، بلکه نهادی مستقل با کارکردهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و حتی در حد یک سازمان جامعه مدنی ارزیابی میکنند.
باجیان روم در تاریخنگاری
باجیان روم که در اواخر دهه ۱۹۸۰ با یک پژوهش دوباره وارد منابع تاریخی شد، نخستینبار در کتاب «تاریخ آل عثمان» اثر آشیقپاشازاده (۱۴۸۱) بهعنوان یکی از چهار رکن اصلی جوامع ترکمن ذکر شده است. پس از آن، برای مدت طولانی در تاریخنگاریها نادیده گرفته شد. در اواخر قرن نوزدهم فؤاد کوپریلو در کتاب «تأسیس امپراتوری عثمانی» به آن اشاره کرد. جامعترین پژوهشها توسط پروفسور میکائیل بایرام انجام شده که با استفاده از آرشیوهای دولتی و حتی منابع سریانی در ماردین، گردآوری شده است.
اراده زنان و شکلگیری تشکیلات
بر اساس اسناد، باجیان روم ساختاری مشابه تشکیلات اخیان داشته است. از آنجا که زنان به تشکیلات اخیان پذیرفته نمیشدند، این نهاد بهعنوان شاخه زنانه آن شکل گرفته یا بهعنوان یک تشکل مستقل زنان ایجاد شده است. این تشکیلات در قرن سیزدهم در آناتولی سلجوقی، در شهر قیصریه و همزمان با اخیان بنیانگذاری شد. نخستین رهبر شناختهشده آن فاطمه باجی، دختر معنوی حاجی بکتاش عنوان شده است. گفته میشود این تشکیلات ابتدا در قیصریه، قونیه، قیرشهیر و آنکارا شکل گرفت و سپس به بخشهای دیگر آناتولی گسترش یافت.
واحدهای مسلح زنان
در باجیان روم نیز مانند تشکیلات اخیان، ساختار آموزشی صنفی وجود داشت و زنان در هنرهایی مانند بافندگی و نساجی مهارت پیدا میکردند. اما نکته مهمتر این است که بر اساس برخی منابع، این زنان تنها در فعالیتهای صنفی نبودند، بلکه به نیروهای مسلح آن دوره نیز وابسته بودند. گفته میشود در دوره تضعیف دولت سلجوقی و حملات مغول، زنان این تشکیلات در مقاومتها و درگیریها مشارکت مستقیم داشتهاند.
حذف تدریجی زنان از ساختارها
در منابع اولیه عثمانی، این تشکیلات گاهی با عنوان «فقیرهگان» یا «درویشان زن» ذکر شده است، اما اعضای آن خود را «باجیها» مینامیدند. با افزایش نفوذ اسلام در جامعه ترکمن، ابتدا سلاح از دست این زنان گرفته شد و سپس از محافل اخیان و مجالس جمعی کنار گذاشته شدند. بهتدریج، زنان مبارز به همسران نیکوکار نخبگان مرد و بعدها به حرمهای سلطنتی تبدیل شدند.
نمونهای از حذف سیستماتیک زنان
سرگذشت باجیان روم تنها تاریخ یک تشکل زنان نیست، بلکه بازتابی از روند حذف سیستماتیک زنان از زندگی اجتماعی نیز هست. با وجود نقش فعال آنان در تولید، دفاع و تصمیمگیریهای جمعی، این زنان برای قرنها در تاریخنگاریها نادیده گرفته شدند. با این حال، منابع باقیمانده نشان میدهد زنان در شکلگیری ساختار اجتماعی و اقتصادی آناتولی نقشی بنیادین داشتهاند. برای تاریخنگاران، باجیان روم هم نمونهای از قدرت سازمانیافته زنان در گذشته است و هم نشانهای از چگونگی حذف و فراموشی آنان در روایت رسمی تاریخ.