واژههایی که بوی فقر میدهند؛ کالابرگ، دهک، سبد
سیاست جایگزینی ارز ترجیحی با یارانه نقدی و کالابرگ الکترونیکی از سال ۱۴۰۱ به محور حمایتهای معیشتی در ایران تبدیل شد؛ رویکردی که با هدف هدفمند کردن یارانهها اجرا شد، اما در شرایط تورمی، ارزیابی میزان اثربخشی آن همچنان محل بحث است.
مهیا رستمی
جوانرو- در سالهای اخیر، دهکبندی یارانهها به یکی از ابزارهای اصلی سیاستگذاری رفاهی در ایران تبدیل شده است. سیاستی که در ابتدا با هدف ساماندهی پرداختهای حمایتی و کاهش فشار بر بودجه عمومی طراحی شد، اکنون به بخشی ثابت از نظام توزیع منابع تبدیل شده است. در این میان، اجرای طرح کالابرگ الکترونیکی و تغییر شیوه پرداخت یارانهها، موافقان و منتقدان متعددی دارد.
تغییر مسیر یارانهها از ۱۴۰۱
در سال ۱۴۰۱ و همزمان با حذف ارز ترجیحی برخی کالاهای اساسی، دولت شیوه حمایت از خانوارها را تغییر داد و به جای تخصیص مستقیم ارز به واردکنندگان، پرداخت یارانه نقدی به مردم را در دستور کار قرار داد. هدف از این اقدام، شفافسازی نظام یارانهای و جلوگیری از هدررفت منابع عنوان شد.
با این حال، در شرایط تورمی، ثابت ماندن مبلغ یارانه نقدی موجب کاهش قدرت خرید خانوارها شد و نگرانیهایی درباره اثرگذاری واقعی این حمایتها شکل گرفت.
در ادامه، طرح کالابرگ الکترونیکی به عنوان جایگزین یا مکمل یارانه نقدی مطرح و در قانون بودجه همان سال تصویب شد. اجرای آن از اواخر ۱۴۰۱ آغاز شد؛ ابتدا سه دهک پایین درآمدی و مددجویان نهادهای حمایتی به صورت اختیاری مشمول شدند و به تدریج دامنه پوشش گسترش یافت. تا پایان ۱۴۰۲، هفت دهک درآمدی امکان استفاده از کالابرگ را پیدا کردند.
در این طرح، ۱۱ قلم کالای اساسی مشمول حمایت شد و خانوارها میتوانستند اعتبار تخصیصیافته را صرف خرید این اقلام کنند. با اجرای طرح «فجرانه» در پایان ۱۴۰۲، مبلغ یارانه تشویقی افزایش یافت و شرایط استفاده از آن تسهیل شد.
در سال ۱۴۰۴، با تداوم تورم و تغییر سیاستهای ارزی، میزان اعتبار کالابرگ افزایش یافت. با این حال، برخی کارشناسان معتقدند رشد هزینههای معیشتی، اثر این افزایش را تا حدی خنثی کرده است.
دهکبندی در عمل
دهکبندی درآمدی، جمعیت کشور را بر اساس شاخصهای اقتصادی به ۱۰ گروه تقسیم میکند؛ از دهک اول به عنوان کمدرآمدترین گروه تا دهک دهم به عنوان پردرآمدترین بخش جامعه. این فرایند در ایران توسط «پایگاه رفاه ایرانیان» زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی انجام میشود و مبنای تخصیص یارانه نقدی و سایر حمایتهای معیشتی است.
در حال حاضر، یارانه ماهانه برای دهکهای اول تا سوم ۴۰۰ هزار تومان و برای دهکهای چهارم تا نهم ۳۰۰ هزار تومان تعیین شده است.
با وجود اجرای این سیاستها، گزارشهای بینالمللی از افزایش فشار معیشتی حکایت دارد. بر اساس برخی برآوردهای منتشرشده در حوزه فقر و برابری، در صورت تداوم روندهای فعلی اقتصادی، جمعیت زیر خط فقر ممکن است افزایش یابد. رکود اقتصادی و تورم مزمن از جمله عواملی هستند که بر سطح رفاه خانوارها تأثیر گذاشتهاند.
در کنار این آمارها، برخی شهروندان نیز از نحوه دهکبندی خود گلایه دارند. سارا مرادی، ساکن جوانرو، میگوید: «همسرم تعمیرکار است و ما اجارهنشین هستیم، اما به دلیل داشتن دستگاه کارتخوان، در دهک ۹ قرار گرفتهایم. در حالی که با این سطح درآمد، زندگیمان در حد تأمین نیازهای اولیه است.»
او معتقد است معیارهای دهکبندی در برخی موارد با واقعیتهای معیشتی خانوارها همخوانی ندارد.
از حمایت هدفمند تا محدودیت انتخاب
حامیان طرح کالابرگ معتقدند این سیاست باعث میشود یارانه مستقیماً صرف خرید کالاهای اساسی شود و از مصرف آن در بازارهای غیرضروری جلوگیری شود. به باور آنان، این روش میتواند به هدفمند شدن حمایتها و کنترل نسبی بازار کالاهای اساسی کمک کند.
در مقابل، منتقدان میگویند محدود شدن دامنه انتخاب خانوارها یکی از چالشهای اصلی این طرح است. به اعتقاد آنان، در شرایطی که خانوارها با هزینههایی مانند اجاره مسکن، درمان و آموزش مواجهاند، دریافت اعتبار محدود به کالاهای خاص، انعطاف مالی آنها را کاهش میدهد.
فروش کالابرگ؛ نشانهای از نیازهای متنوعتر
همزمان با اجرای گستردهتر طرح، گزارشهایی از عرضه کالابرگ در بازارهای غیررسمی منتشر شد. برخی خانوارها ترجیح دادهاند اعتبار خود را با قیمتی پایینتر نقد کنند تا بتوانند آن را صرف هزینههایی غیر از اقلام مشمول طرح کنند.
سمیه محمدی، ساکن روانسر، میگوید: «با کالابرگ خرید کردیم، اما قیمتها بالا بود و انتخابها محدود است. به این فکر افتادیم که اگر پول نقد داشتیم، میتوانستیم بهتر مدیریت کنیم.»
چنین روایتهایی نشان میدهد که بخشی از خانوارها، انعطافپذیری مالی را بر تخصیص کالایی ترجیح میدهند؛ موضوعی که میتواند در ارزیابی کارآمدی سیاستهای حمایتی مورد توجه قرار گیرد.
تأثیر بر تولید داخلی
یکی دیگر از محورهای بحث درباره کالابرگ، تأثیر آن بر تولید داخلی است. برخی اقتصاددانان معتقدند اگر تأمین کالاهای مشمول طرح عمدتاً از طریق واردات یا قیمتگذاری دستوری انجام شود، ممکن است انگیزه تولیدکنندگان داخلی برای سرمایهگذاری و افزایش بهرهوری کاهش یابد. در مقابل، سیاستگذاران تأکید دارند که حمایت از مصرفکننده و ثبات بازار در اولویت قرار دارد.
کالابرگ الکترونیکی و دهکبندی یارانهها، تلاشی برای هدفمند کردن حمایتهای معیشتی در شرایط محدودیت منابع است. با این حال، تورم مزمن، کاهش قدرت خرید و برخی نارضایتیها درباره نحوه دهکبندی، چالشهایی جدی پیش روی این سیاست قرار داده است.
تجربه سالهای اخیر نشان میدهد موفقیت چنین طرحهایی، علاوه بر تأمین منابع مالی، به شفافیت در اجرا، بهروزرسانی مداوم دادههای اقتصادی و هماهنگی با واقعیتهای معیشتی جامعه وابسته است. بدون اصلاحات ساختاری و کاهش بیثباتی اقتصادی، هیچ ابزار حمایتی به تنهایی نمیتواند فشارهای موجود بر زندگی خانوارها را به طور کامل برطرف کند.