الیف آک‌گول

استانبول – بر اساس آمار شاخه‌های شغلی که وزارت کار و تأمین اجتماعی ترکیه در ماه ژوئیه منتشر کرده است، تعداد کارگران ثبت‌شده در این کشور به ۱۷ میلیون و ۶۳۰ هزار و ۴۷۵ نفر رسیده که از این میان، ۲ میلیون و ۴۳۲ هزار و ۷۸۹ نفر عضو سندیکا هستند. به این ترتیب، نرخ رسمی عضویت در سندیکاها ۱۳٫۷۹ درصد اعلام شده است.

اگرچه نسبت به ژانویه، تعداد کارگران ثبت‌شده ۹۳۱ هزار و ۳۹۱ نفر افزایش یافته، اما شمار اعضای سندیکا تنها ۱۸ هزار و ۹۹۹ نفر بیشتر شده است. در نتیجه، نرخ عضویت در سندیکا ۰٫۶۵ واحد درصد کاهش یافته و از ۱۴٫۴۵ درصد به ۱۳٫۷۹ درصد رسیده است. به بیان دیگر، از هر ۱۰۰ کارگر ثبت‌شده در ترکیه، حدود ۸۶ نفر عضو هیچ سندیکایی نیستند.

طبق آمار وزارتخانه، از میان ۲۴۶ سندیکای کارگری، تنها ۶۰ سندیکا موفق شده‌اند از حد نصاب یک‌درصدی شاخه شغلی عبور کنند. در میان کنفدراسیون‌های کارگری نیز TÜRK-İŞ با یک میلیون و ۲۶۰ هزار و ۱۰۹ عضو بیشترین تعداد عضو را دارد و پس از آن HAK-İŞ با ۸۳۸ هزار و ۲۶۶ عضو قرار گرفته است. شمار اعضای DİSK نیز تا پایان ژوئیه به ۲۶۳ هزار و ۲۸۲ نفر رسیده است. به این ترتیب، DİSK حدود ۱۰٫۸ درصد از کل اعضای سندیکاها را نمایندگی می‌کند، در حالی که سهم TÜRK-İŞ ۵۱٫۸ درصد و سهم HAK-İŞ ۳۴٫۵ درصد است.

 

زنان همچنان عقب‌تر از مردان

مرکز پژوهشی DİSK-AR معتقد است که نرخ رسمی عضویت در سندیکا، تصویر واقعی از میزان سازمان‌یافتگی کارگران ارائه نمی‌دهد. این مرکز یادآور می‌شود که تنها ۹٫۶ درصد از کارگران تحت پوشش قراردادهای دسته‌جمعی کار قرار دارند.

بر اساس این پژوهش، اگرچه زنان ۳۴٫۵ درصد از کل نیروی کار را تشکیل می‌دهند، اما تنها ۲۴٫۷ درصد از اعضای سندیکاها زن هستند. از حدود ۶ میلیون و ۴۰۰ هزار زن کارگر، تنها ۶۰۱ هزار نفر عضو سندیکا هستند؛ بنابراین نرخ عضویت زنان در سندیکاها تنها ۹٫۳ درصد است. در مقابل، از میان ۱۲ میلیون و ۲۰۰ هزار مرد کارگر، حدود یک میلیون و ۸۳۰ هزار نفر عضو سندیکا هستند و نرخ عضویت مردان به حدود ۱۵ درصد می‌رسد.

DİSK-AR تأکید می‌کند که زنان هم از نظر سهمشان در میان اعضای سندیکاها و هم از نظر نرخ عضویت در مقایسه با کل زنان شاغل، همچنان از مردان عقب‌تر هستند.

 

«بزرگ‌ترین مانع، حد نصاب یک‌درصدی است»

صالحه بهادرلی، عضو کمیسیون فروشگاه‌ها و مراکز خرید سندیکای Sosyal-İş وابسته به DİSK، در گفت‌وگو با خبرگزاری ما، آمار جدید و کاهش نرخ عضویت در سندیکاها را ارزیابی کرد.

او گفت که کاهش نرخ سندیکایی شدن، با وجود افزایش تعداد شاغلان، ناشی از موانع ساختاری موجود بر سر راه سازمان‌یابی کارگران است. به گفته او، آمارهای رسمی به‌تنهایی نشان‌دهنده سطح واقعی تشکل‌یابی کارگران نیست و مهم‌ترین مانع نیز حد نصاب یک‌درصدی شاخه شغلی است که بسیاری از سندیکاها را از کسب اختیار قانونی برای انعقاد قراردادهای دسته‌جمعی کار محروم می‌کند.

صالحه بهادرلی گفت: «در واقع تعداد کارگران شاغل افزایش یافته، اما نرخ عضویت در سندیکا کاهش پیدا کرده است. این آمارها تقریباً ما را به سطح سال ۲۰۲۰ بازگردانده‌اند. دلایل متعددی برای این وضعیت وجود دارد، زیرا موانع بسیار بزرگی بر سر راه سندیکایی شدن قرار دارد. مهم‌ترین این موانع، همان حد نصاب یک‌درصدی است که در بسیاری از موارد عبور از آن ممکن نیست. اساساً این حد نصاب برای جلوگیری از سازمان‌یابی کارگران وضع شده است. این ارقام فقط نشان‌دهنده میزان نمایندگی سندیکاها هستند؛ اما تا زمانی که از این حد نصاب عبور نکنید، هیچ اختیار قانونی نخواهید داشت و نمی‌توانید قرارداد دسته‌جمعی کار منعقد کنید.»

 

«به سندیکالیسم طبقاتی نیاز داریم»

صالحه بهادرلی با اشاره به اینکه ساختار فعلی شاخه‌های شغلی نیز فعالیت سندیکاهای مستقل را دشوار کرده است، گفت قرار گرفتن کارگران مشاغل کاملاً متفاوت در یک شاخه شغلی، شکل‌گیری مبارزه‌ای مشترک را با مشکل روبه‌رو می‌کند و آمار ماه ژوئیه نیز بار دیگر همین واقعیت را نشان داده است.

او با اشاره به تجربه سندیکای معلمان و سندیکای مستقل کارگران معدن افزود که آمارهای رسمی نباید به‌تنهایی مبنای قضاوت قرار گیرند و ادامه داد: «در کشور ما سندیکاهای زردی هستند که سال‌هاست بدون هیچ مشکلی از این حد نصاب عبور می‌کنند. آن‌ها عضو جذب می‌کنند و از محل حق عضویت اعضا به‌خوبی اداره می‌شوند. اما سهم کارگران از این وضعیت چیست؟ بسیاری از کارگرانی که عضو این سندیکاها هستند، حتی نمی‌دانند عضو شده‌اند.

به همین دلیل، آنچه باید تقویت شود، سندیکالیسم طبقاتی است. اما این کار چگونه ممکن است؟ آیا صرفاً با عضوگیری و دریافت حق عضویت، یا با سازمان‌دهی واقعی کارگران از طریق ایجاد کمیته‌های کارگری در محیط‌های کار؟ ما باید جنبشی سندیکایی ایجاد کنیم که از حق اظهار نظر، اختیار و حق تصمیم‌گیری کارگران دفاع کند، از آنان حمایت کند و پیشگام مبارزاتشان باشد. چند سندیکای مستقل و مبارز در کشور وجود دارند، اما همین حد نصاب شاخه شغلی نیز عملاً برای تضعیف همین سندیکاهای مستقل طراحی شده است. برای نمونه، سندیکای معلمان اعضای بسیار زیادی دارد. اگر در شاخه شغلی دهم قرار نمی‌گرفت، بدون تردید از حد نصاب عبور می‌کرد. اما ساختار عجیب شاخه شغلی دهم، معلمان، هنرمندان تئاتر، متخصصان فناوری اطلاعات و کارکنان فروشگاه‌ها و سوپرمارکت‌ها را همگی در یک گروه قرار داده است؛ در حالی که این گروه‌ها نه شرایط کاری مشترکی دارند و نه امکان سازمان‌دهی یک مبارزه مشترک.

سندیکای معلمان با تکیه بر مبارزه عملی و مشروع به فعالیت خود ادامه می‌دهد، اما همچنان با مشکل حد نصاب روبه‌رو است. سندیکای مستقل کارگران معدن نیز رهبری اعتصاب‌ها و مقاومت‌های متعددی را بر عهده داشت و دستاوردهای مهمی به دست آورد و در نتیجه اعضای زیادی جذب کرد. با این حال، آمار ماه ژوئیه نشان می‌دهد که این سندیکا نیز نتوانسته از حد نصاب عبور کند. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که این آمارها تا چه اندازه دقیق و قابل اعتماد هستند؟

 

 

«سندیکاها باید ارتباط گسترده‌تری با کارگران برقرار کنند»

صالحه بهادرلی با اشاره به اینکه تضعیف امکان مبارزه جمعی، مستقیماً بر کاهش عضویت در سندیکاها اثر گذاشته است، گفت: «همه این‌ها در واقع همان موانعی است که دستگاه بوروکراسی پیش پای ما قرار می‌دهد. آن‌ها نمی‌خواهند کنار هم قرار بگیریم، متحد شویم و برای حقوقمان مبارزه کنیم. چون هرچه پراکنده‌تر و از هم دورتر باشیم، به نفع کارفرمایان و صاحبان سرمایه است. آن‌ها در ترکیه به دنبال ایجاد ساختاری هستند که در آن کارگران از یکدیگر بی‌خبر باشند و نتوانند متشکل و سازمان‌یافته شوند.»

صالحه بهادرلی با تأکید بر اینکه ترس از اخراج و بی‌اعتمادی به سندیکاها، روند سازمان‌یابی کارگران را دشوار کرده است، افزود که خود سندیکاها نیز باید ارتباط نزدیک‌تر و مؤثرتری با کارگران برقرار کنند. او با اشاره به یافته‌های مرکز پژوهشی DİSK-AR گفت این آمارها به‌خوبی عمق مشکلات موجود را نشان می‌دهد و ادامه داد: «در حالی که موانع عضویت در سندیکاها هر روز بیشتر می‌شود، متأسفانه خود سندیکاها نیز اراده جدی برای همگرایی و شکل دادن به یک جبهه مشترک مبارزه ندارند. آمارها نشان می‌دهد نرخ عضویت کارگران در سندیکاها از ۱۴.۵ درصد به ۱۳.۵ درصد کاهش یافته است. یعنی امروز حدود ۱۵ میلیون نفر از شاغلان، بدون امنیت شغلی، بدون عضویت در سندیکا و بی‌اطلاع از ابتدایی‌ترین حقوق خود مشغول کار هستند. این واقعیتی است که تقریباً در بسیاری از محیط‌های کار با آن روبه‌رو می‌شویم.

چرا کارگران به سندیکاها نمی‌پیوندند؟ چون به آن‌ها اعتماد ندارند. بسیاری حتی نمی‌دانند سندیکا چه کارکردی دارد. دست‌کم بر اساس تجربه‌ای که در دهمین شاخه کاری داشته‌ام، می‌توانم بگویم که جنبش کارگری نسبت به گذشته عقب‌نشینی قابل‌توجهی داشته است. عضویت در سندیکاها رو به کاهش است، زیرا کارگران نگران‌اند که اگر عضو سندیکا شوند، از کار اخراج خواهند شد. فشار بسیار شدیدی بر آن‌ها وارد می‌شود. کارفرمایان دائماً به کارگران هشدار می‌دهند که از سندیکا فاصله بگیرند و به آن نزدیک نشوند. همین فضای تهدید باعث شده کارگران نیز از سندیکاها هراس داشته باشند. البته بخشی از مسئولیت این وضعیت نیز متوجه خود سندیکاست؛ سندیکاها باید حضور پررنگ‌تری در میان کارگران داشته باشند و ارتباط خود را با آن‌ها گسترش دهند.»

 

«زنان، هم در بازار کار و هم در سندیکاها، سهم اندکی دارند»

صالحه بهادرلی در ادامه با اشاره به آمارهای DİSK-AR درباره زنان کارگر گفت اشتغال غیررسمی یکی از مهم‌ترین مشکلاتی است که در آمارهای رسمی منعکس نمی‌شود. او تأکید کرد که نباید سندیکا را صرفاً نهادی برای مذاکره بر سر دستمزد دانست، بلکه این نهاد در حفظ ایمنی و سلامت محیط کار و نیز آگاهی‌بخشی درباره حقوق قانونی کارگران نقش مهمی ایفا می‌کند.

او گفت: «آمارهای منتشرشده در گزارش DİSK-AR واقعیت‌های بسیار تکان‌دهنده‌ای را آشکار می‌کند. اینکه از هر ۱۰۰ کارگر، ۸۶ نفر عضو هیچ سندیکایی نیستند، نشان می‌دهد بخش عظیمی از نیروی کار از امنیت شغلی محروم است. در این میان، باید به وضعیت زنان کارگر نیز توجه ویژه داشت. زنان اساساً نسبت به مردان کمتر وارد بازار کار می‌شوند و به همین دلیل، طبیعی است که میزان عضویت آن‌ها در سندیکاها نیز پایین‌تر باشد.

از سوی دیگر، با معضل اشتغال غیررسمی نیز روبه‌رو هستیم. تمام آماری که درباره آن صحبت می‌کنیم مربوط به کارگران رسمی و بیمه‌شده است. اما چند میلیون نفر بدون بیمه و خارج از چارچوب رسمی کار می‌کنند؟ آمار دقیقی از آن وجود ندارد. افراد زیادی به‌صورت غیررسمی مشغول کار هستند؛ بسیاری از آن‌ها هنگام کار جان خود را از دست می‌دهند و حوادث شغلی فراوانی در محیط‌های کار رخ می‌دهد. متأسفانه وضعیت ایمنی و بهداشت کار نیز بسیار نامناسب است. در چنین شرایطی، مهم‌ترین ابزار برای پیگیری و اجرای استانداردهای ایمنی، سندیکاست. عضویت در سندیکا به کارگران این امکان را می‌دهد که درباره ایمنی و سلامت شغلی آموزش ببینند، از حقوق قانونی و روندهای حقوقی آگاه شوند و مهم‌تر از همه، در کنار همکاران خود برای دفاع از حقوقشان به‌صورت جمعی مبارزه کنند.»

صالحه بهادرلی در پایان تأکید کرد که کاهش عضویت در سندیکاها سرنوشتی اجتناب‌ناپذیر نیست. به گفته او، برای تغییر این روند، هم باید موانع قانونی از جمله حدنصاب‌های مربوط به شاخه‌های کاری برداشته شود و هم الگوی سازمان‌یابی‌ای تقویت شود که در آن کارگران مستقیماً در تصمیم‌گیری و تعیین مسیر مبارزه نقش داشته باشند. او افزود که سندیکاها نباید به جای کارگران تصمیم بگیرند یا به نیابت از آن‌ها مبارزه کنند، بلکه باید در کنار کارگران و همراه با آن‌ها برای دفاع از حقوقشان تلاش کنند.